نقش اروپا در کمک به صلح در غزه

پس از بیست ماه جنگ بی‌امان، اگر چه توان نظامی حماس به‌شدت کاهش یافته و رهبرانش یا در تبعیدند یا مخفی شده‌اند، اما این گروه هنوز از میان نرفته است و قابلیت آغاز یک جنگ فرسایشی با اسرائیل را دارد. مواضع میانه‌رو در حماس اکنون نشانه‌هایی از آمادگی برای خنثی‌سازی تدریجی سلاح‌های تهاجمی را بروز داده‌اند. در همین حال، برخی مقامات امنیتی اسرائیل نیز به این نتیجه رسیده‌اند که خلع ‌سلاح کامل حماس واقع‌گرایانه نیست و امکان تحقق ندارد. با آغاز مذاکرات برای یک آتش‌بس ۶۰روزه، فرصتی فراهم شده تا اروپا با فشارهای دیپلماتیک مؤثر، زمینه توافقی سیاسی و پایدار را فراهم آورد.

در حالی که حماس بخش زیادی از تسلیحاتش را از دست داده و هزاران نیرو و فرمانده کلیدی‌اش ترور شده‌اند، اما همچنان از تسلیحات سبک برخوردار است و حاضر به خلع‌ سلاح کامل نیست مگر آن‌که اسرائیل به صلحی فراگیر و پایان اشغال متعهد شود. به گفته یکی از رهبران حماس، اگر آن‌ها سلاح را زمین بگذارند، اسرائیل در غزه باقی خواهد ماند و شهرک‌نشینان وارد خواهند شد. در میان مردم غزه نیز حتی مخالفان حماس، خلع‌سلاح را تهدیدی وجودی تلقی می‌کنند. تجارب تلخ گذشته مانند کشتار صبرا و شتیلا پس از خروج سازمان آزادی‌بخش فلسطین از بیروت، این هراس را تشدید کرده است.

در همین حال، بخش‌هایی از رهبری حماس از سال گذشته مواضع متفاوتی اتخاذ کرده‌اند. در ماه فوریه گذشته، در مذاکرات با نماینده ویژه آمریکا برای آزادی گروگان‌ها، حماس به اسرائیل پیشنهاد داده بود که تونل‌های خود را تخریب کند و یک آتش‌بس بلندمدت پنج تا پانزده ساله را بپذیرد. همچنین این گروه در ماه آوریل پیشنهاد توقف تولید تسلیحات جدید، به‌ویژه موشک‌ها را مطرح کرد. این پیشنهاد برای حماس که چیز زیادی برای ازدست‌دادن ندارد، کمتر از تسلیم علنی یا تحویل سلاح‌های باقی‌مانده، تحقیرآمیز است.

در این چارچوب، حماس با حفظ سلاح‌های دفاعی سبک مانند تفنگ‌های کلاشنیکف و موشک‌های ضدتانک، تهدیدی جدی برای امنیت اسرائیل محسوب نمی‌شود. اسرائیل بیش از صد هزار تن مواد منفجره بر غزه فروریخته که حدود ۱۰ تا پانزده درصد آن‌ها منفجر نشده‌اند و حماس از آن‌ها برای ساخت مجدد سلاح استفاده می‌کند. خنثی‌سازی این مواد می‌تواند به کاهش تسلیح مجدد حماس کمک کند.

با نبود اعتماد میان طرفین، اقدامات هر دو طرف باید مورد راستی‌آزمایی قرار گیرد. یک طرح مشترک اسرائیلی-آمریکایی که در ژوئن افشا شد، حضور نیروهایی از چهار کشور عربی از جمله مصر و امارات را در غزه پیشنهاد می‌کند، اما این کشورها مداخله بدون آتش‌بس و مسیر سیاسی به‌سوی راه‌حل دوکشوری را رد کرده‌اند. همچنین بدون رضایت حماس، احتمال حضور نظامی آن‌ها در غزه اندک است. حماس سال گذشته اعلام کرد در صورتی که نیروهای بین‌المللی در کرانه باختری نیز مستقر شوند، با استقرارشان در غزه موافقت خواهد کرد. این گروه همچنین آمادگی خود را برای واگذاری حکومت و امنیت در غزه به یک دولت تکنوکرات وابسته به تشکیلات خودگردان فلسطین یا کمیته‌ای موقت از تکنوکرات‌ها و بازرگانان اعلام کرده است.

رهبران حماس خواهان روندی تدریجی برای خنثی‌سازی تسلیحات هستند که در کنار آن، یک مسیر سیاسی واقعی برای پایان مناقشه گسترده‌تر اسرائیل-فلسطین شکل گیرد. آن‌ها به تجربه ایرلند شمالی اشاره می‌کنند که گروه جمهوری‌خواه ایرلندی در چارچوب توافق‌نامه جمعه نیک، هم‌زمان با مذاکرات، به خلع‌سلاح رضایت داد.

به گفته یک دیپلمات ارشد سابق آمریکایی، پیشنهاد کنونی حماس عملا نوعی خلع‌ سلاح با حفظ وجهه است که برای اسرائیل ایده‌آل محسوب می‌شود. او تأکید می‌کند که برای اجرای داخلی آتش‌بس توسط حماس، این گروه به حداقلی از توانایی نظامی برای مهار سایر گروه‌های مسلح نیاز دارد.

اجرای چنین روندی نیازمند بستر سیاسی گسترده‌ای است که بازسازی غزه و تحقق حق تعیین سرنوشت فلسطینیان را امکان‌پذیر سازد. در حالی که جناح‌های تندرو حماس، به‌ویژه شاخه نظامی‌اش، جنگ فرسایشی را نشانه‌ای از موفقیت می‌دانند، تنها پیشرفت سیاسی واقعی می‌تواند آن‌ها را به عقب‌نشینی وادارد.

در این میان، اروپا فرصتی واقعی برای ایفای نقش دارد. با استفاده از تغییرات موضع در دو سوی درگیری، رهبران اروپایی می‌توانند دولت اسرائیل را به پذیرش گفت‌وگوی واقعی ترغیب کنند. اروپا باید طرح خنثی‌سازی تدریجی را به‌جای خلع‌ سلاح یک‌جانبه تأیید کند و به آن مشروعیت دیپلماتیک بدهد. همچنین با جلب حمایت آمریکا، زمینه‌سازی برای نظارت بین‌المللی، راستی‌آزمایی اقدامات کاهش تنش و حمایت از حکومت تکنوکرات در غزه فراهم سازد.

مهم‌تر از همه، اروپا باید همکاری با اسرائیل را مشروط به رعایت حقوق بین‌الملل بشردوستانه، توقف حملات به غیرنظامیان و زیرساخت‌های امدادی و ورود به مسیر واقعی سیاسی کند. در غیر این ‌صورت، فرصت گذار به صلح و خنثی‌سازی نیز از بین خواهد رفت./ منبع