خاورمیانه‌ای که اسرائیل ساخته است

اسرائیل با جنگ غزه و سیاست‌های توسعه‌طلبانه خود، سیمای غرب‌ آسیا را به‌گونه‌ای تغییر داده که کمتر کسی انتظار داشت. حمله به رهبران حماس در قطر (هفتمین کشور هدف پس از هفتم اکتبر ۲۰۲۳) و عملیات‌های مکرر در لبنان، یمن و ایران نه‌تنها موقعیت منطقه‌ای اسرائیل را تقویت نکرد، بلکه آن را به تهدیدی مشترک برای دولت‌های منطقه بدل ساخته است.

دونالد ترامپ و بنیامین نتانیاهو به‌تازگی یک «طرح بیست‌گانه صلح» را جشن گرفتند، اما تا زمانی که اسرائیل به رفتار تهاجمی ادامه دهد و مطالبات مشروع فلسطینیان را نادیده بگیرد، این ابتکار شانسی برای بازگرداندن ثبات ندارد. اسرائیل که پیش‌تر امیدوار بود با حمایت آمریکا نظم دلخواه خود را بنا کند، اکنون منزوی‌تر از همیشه است؛ همکاری با تل‌آویو برای دولت‌های عربی هزینه‌ای سیاسی و حیثیتی سنگین دارد و شرکای دیروز به رقبای محتاط بدل شده‌اند.

مصر، ترکیه و خلیج فارس

رابطه مصر و اسرائیل که از پیمان کمپ‌دیوید تا امروز پابرجا مانده بود، پس از جنگ غزه تغییر کرد. عبدالفتاح السیسی اسرائیل را «دشمن» خواند و همکاری امنیتی را کاهش داد. مصر و ترکیه حتی رزمایش دریایی مشترک برگزار کردند.

در خلیج فارس نیز روند عادی‌سازی فروپاشیده است. تا پیش از جنگ، نگرانی از ایران، دولت‌های عربی را به‌سوی نزدیکی با اسرائیل سوق داده بود و پیمان ابراهیم در این چارچوب شکل گرفت. اما اکنون جنگ غزه و حملات اسرائیل به لبنان، سوریه و قطر، همکاری آشکار با تل‌آویو را به تهدیدی برای مشروعیت داخلی دولت‌های عربی بدل کرده است. نظرسنجی‌های «عرب بارومتر» نشان می‌دهد حمایت مردمی از عادی‌سازی بسیار پایین است؛ در هیچ کشور عربی بیش از ۱۳ درصد نیست و در مراکش از ۳۱ درصد در سال ۲۰۲۲ به ۱۳ درصد در سال ۲۰۲۳ سقوط کرده است.

عربستان که زمانی زیر فشار واشنگتن به عادی‌سازی نزدیک شده بود، امروز نسبت به اسرائیل تردید جدی دارد. امارات که نزدیک‌ترین متحد اسرائیل در خلیج فارس بود، اکنون هزینه‌های حیثیتی سنگینی بابت دفاع از پیمان ابراهیم می‌پردازد. قطر به منتقد اصلی سیاست‌های تل‌آویو بدل شده و کویت و عمان همچنان محتاطانه فاصله می‌گیرند.

ترکیه و تغییر معادله

ترکیه پیش‌تر اگرچه منتقد رفتار اسرائیل با فلسطینی‌ها بود، اما آن را رقیب امنیتی مستقیم نمی‌دید. اکنون ورق برگشته است. آنکارا تجارت با اسرائیل را تعلیق و حریم هوایی خود را بسته است. دخالت‌های اسرائیل در سوریه نیز ترکیه را نگران کرده، زیرا بی‌ثباتی در همسایه جنوبی می‌تواند موج تازه‌ای از پناهجویان به همراه داشته باشد. در نتیجه، اسرائیل امروز به چشم آنکارا یک تهدید امنیتی محسوب می‌شود.

تنوع‌بخشی امنیتی

رفتار اسرائیل موجب شتاب‌گرفتن مسابقه تسلیحاتی و تنوع‌بخشی در امنیت منطقه‌ای شده است. عربستان همکاری موشکی با چین و توافق دفاعی با پاکستان را آغاز کرده است. امارات جنگنده‌های فرانسوی و سامانه‌های کره‌ای خریده، قطر و کویت به شبکه‌های امنیتی اروپایی پیوسته‌اند و پهپادهای ترکیه‌ای در سراسر خلیج فارس خریدار دارند. ترکیه نیز سامانه پدافندی «گنبد فولادی» را در برابر «گنبد آهنین» اسرائیل معرفی کرده است.

پروژه‌هایی چون پیمان ابراهیم، اجلاس نقب، کریدور هند-خاورمیانه-اروپا و ابتکار I2U2 که قرار بود پایه‌های همکاری عرب-اسرائیل تحت نظارت آمریکا باشند، همگی تضعیف شده‌اند. حمله اسرائیل به دوحه نه‌تنها به قطر، بلکه به اعتبار آمریکا نیز لطمه زد و نشان داد تل‌آویو بازیگری غیرقابل پیش‌بینی است و چتر امنیتی واشنگتن قابل اتکا نیست.

شکل‌گیری صف‌بندی‌های تازه

در این شرایط، نزدیکی ترکیه و عربستان محتمل است. این دو قدرت که در بسیاری از جبهه‌ها رقیب بودند، اکنون در برابر نقش مخرب اسرائیل منافع مشترک یافته‌اند. احتمال دارد آن‌ها در موضوع سوریه و نیز مهار جنگ غزه هماهنگی بیشتری پیدا کنند. با این حال، هر دو می‌دانند نباید ایران را بیش از حد تحت فشار قرار دهند، زیرا تهران در شرایط تنگنا می‌تواند با تاکتیک‌های نامتقارن بحران‌های جدید ایجاد کند.

پیامدها برای آمریکا

برای واشنگتن، این تحولات ضرورت بازنگری راهبردی را نشان می‌دهد. ادامه حمایت بی‌قید از اسرائیل نفوذ آمریکا را کاهش داده و دولت‌های منطقه را به سمت چین، اروپا و حتی روسیه سوق داده است. اگر آمریکا بخواهد اعتبار خود را حفظ کند، باید به نگرانی‌های مصر، خلیج فارس و ترکیه توجه نموده و چارچوب‌های امنیتی تازه‌ای بر اساس تنش‌زدایی، پیشگیری از درگیری و همکاری اقتصادی ایجاد کند./ منبع

ترجمه و خلاصه: اسفندیار خدایی