آمریکا علیه راه ابریشم چین در زنگزور
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «آمریکا علیه راه ابریشم چین در زنگزور» به قلم علیاکبر رضایی در دیپلماسی ایرانی منتشر شده است. نویسنده با نگاهی تحلیلی به تلاشهای آمریکا برای اخلال در مسیرهای ترانزیتی ابتکار کمربند–جاده چین، بهویژه از طریق مدیریت بحرانها و قراردادهای ژئوپلیتیکی در افغانستان و قفقازجنوبی میپردازد. یادداشت حاضر، این اقدامات را بخشی از راهبرد بلندمدت آمریکا برای محدودکردن نفوذ اقتصادی چین تفسیر میکند. در ادامه، چکیده این مطلب را میخوانید.
چین، بهعنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان و تنها رقیب اقتصادی آمریکا، در سال ۲۰۱۳ ابتکار کمربند-جاده را برای احیای راه ابریشم باستانی آغاز کرد. این ابتکار دارای دو مسیر اصلی بود. مسیر نخست از طریق پاکستان و بندر گواتر به غربآسیا و سپس آفریقا متصل میشد. آمریکا در سال ۲۰۲۰ با امضای توافقنامه دوحه با طالبان، زمینه خروج کامل نیروهای خود از افغانستان را فراهم کرد که به تسلط طالبان بر افغانستان منجر شد. همسایگی افغانستان با پاکستان و کشورهای آسیای میانه نظیر تاجیکستان، ازبکستان و ترکمنستان که بخشی از مسیر راه ابریشم نوین چین از آنها میگذرد، این کشور را به موقعیتی کلیدی برای ناامنسازی این مسیر بدل کرد. طالبان با انجام اقدامات خرابکارانه، عملیات تروریستی و انفجار در زیرساختها، تهدیدی برای این مسیر شد. نمونههایی از این وضعیت شامل جنگ مرزی طالبان با پاکستان در سال ۲۰۲۳ بهدلیل حمایت از گروه جنبش طالبان پاکستان و نقض حریم هوایی ازبکستان بود که با واکنش قاطع این کشور روبهرو شد.
مسیر دوم چین برای صادرات کالا به اروپا، از آسیای میانه عبور کرده و توسط راهآهن باکو-تفلیس- قارص به اروپا متصل میشود. این مسیر دارای زمان طولانی حملونقل بود و چین برای کاهش فاصله و زمان، بهدنبال ایجاد مسیری کوتاهتر از طریق آذربایجان، ارمنستان و ترکیه شد.
رسانههای رسمی چین مانند چاینا دیلی بر مزایای اقتصادی و تجاری این مسیر که به کریدور زنگزور شهرت یافت، تأکید داشتند. بهدلیل عدم روابط گرجستان با روسیه و انسداد مسیر روسیه به اروپا پس از جنگ اوکراین، استفاده از مسیرهای گرجستان یا روسیه صرفه اقتصادی نداشت و توجه چین به قفقاز جنوبی معطوف شد.
در مسیر قفقاز جنوبی، دو مانع اصلی وجود داشت؛ نخست، بیثباتی ناشی از مناقشه قرهباغ که با تصرف این منطقه توسط آذربایجان برطرف شد. دوم، ناامنیهای ناشی از فعالیت گروههای کُرد در ترکیه که با خلع سلاح آنان کاهش یافت. با رفع این موانع، شرایط برای اتصال کریدور زنگزور به ابتکار کمربند-جاده فراهم شد.
با وجود آمادهسازی شرایط توسط چین و ترکیه، طرحی از سوی دولت ترامپ با عنوان «کریدور ترامپ» ظهور کرد. این طرح شامل اجاره کریدور زنگزور برای مدت ۹۹ سال از آذربایجان و ارمنستان بود که مانع پیوستن این مسیر به طرح کمربند-جاده چین شد. این اقدام، چین را ملزم به ادامه استفاده از مسیرهای طولانی و پرهزینه کرد.
هدف اصلی این راهبرد، تداوم سیاستهای بلندمدت آمریکا برای ممانعت از موفقیت راه ابریشم نوین چین است. در مسیر پاکستان، این سیاست با رویکارآمدن طالبان و ایجاد ناامنی در افغانستان و کشورهای مجاور پیگیری شد تا چین نتواند از این مسیر بهطور مؤثر استفاده کند. در مسیر قفقاز جنوبی نیز با اجاره بلندمدت کریدور زنگزور، ارتباط مستقیم آن با شبکه حملونقل زیرساختی چین قطع شد.
این اقدامات بخشی از رقابت ژئوپلیتیکی و اقتصادی میان آمریکا و چین است که با ابزارهایی چون فشار سیاسی، قراردادهای بلندمدت، بیثباتسازی مناطق کلیدی و جذب دولتهای محلی به پروژههای جایگزین، پیگیری میشود. نتیجه این فرآیند، محدودیت در گسترش مستقیم ابتکار کمربند-جاده و افزایش هزینه و زمان صادرات کالاهای چینی به بازارهای اروپا است. این وضعیت جایگاه آمریکا را بهعنوان مهارکننده راهبردی چین در حوزه اقتصاد جهانی تقویت کرده و مانع تحقق کامل مزایای طرح کمربند-جاده میشود./ منبع
