جنگ با ایران و تهدید صادرات انرژی در تنگه هرمز

تشدید درگیری‌ها در غرب‌آسیا باعث نگرانی‌های تازه‌ای درباره امنیت انرژی جهانی شده است، به‌ویژه که قیمت نفت در واکنش به تحولات این منطقه، دچار نوسانات سریع شده است. تمرکز جهانی بار دیگر بر صادرات انرژی از خلیج فارس و عبور آن از تنگه هرمز است. سناریوی بدترین حالت برای امنیت انرژی جهان، قطع فیزیکی و تحمیلی عبور نفت و گاز از سوی ایران از طریق تنگه هرمز است. این تنگه تنها مسیر دریایی اتصال بازارهای جهانی به خلیج فارس است و روزانه حدود پانزده میلیون بشکه نفت خام و بیش از چهار میلیون بشکه فرآورده‌های نفتی به همراه یازده میلیارد فوت مکعب گاز طبیعی مایع‌شده از آن عبور می‌کند. نفتکش‌ها به‌ صورت رفت ‌و برگشت و خالی به سوی بنادر خلیج می‌روند تا بارگیری کنند، بنابراین هر نفتکش دو بار در معرض خطر اختلال قرار دارد.

ظرفیت مازاد تولید نفت خام در سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) که عمدتاً متعلق به عربستان و امارات است، حدود چهار تا پنج میلیون بشکه در روز برآورد می‌شود که می‌تواند بخشی از صادرات پانزده میلیون بشکه‌ای از طریق تنگه هرمز را جایگزین کند. اما در صورت بسته‌شدن تنگه، انتقال این نفت مازاد به بازار دشوار خواهد بود؛ زیرا تقریباً تمام صادرات نفت عربستان و امارات داخل خلیج فارس بارگیری می‌شود و این مسیر در صورت بسته‌شدن تنگه قابل استفاده نخواهد بود.

برخی از نفت‌های خلیج فارس می‌توانند مسیر تنگه هرمز را دور بزنند، ولی فقط بخش کوچکی از صادرات روزانه را پوشش می‌دهند. خط لوله شرق-غرب عربستان، تولیدات نفت این کشور در استان شرقی را به بندر یانبوی دریای سرخ متصل می‌کند و ظرفیت آن حدود پنج میلیون بشکه در روز است. این خط لوله هم‌اکنون حدود پانصد هزار بشکه در روز را برای صادرات از یانبو تأمین می‌کند و به ‌علاوه حدود ۱.۸ میلیون بشکه در روز را به ۶ پالایشگاه عربستان در مناطق مرکزی و غربی می‌رساند. بنابراین تنها حدود ۲.۷ میلیون بشکه در روز ظرفیت اضافی دارد که می‌تواند نیمی از صادرات معمول عربستان از خلیج فارس را پوشش دهد. امارات نیز می‌تواند نیمی از صادرات دو میلیون بشکه‌ای خود را از طریق خط لوله به بندر فجیره در خلیج عمان منتقل کند و این مسیر نیز تنگه هرمز را دور می‌زند. بندر فجیره اکنون حدود یک ‌سوم از کل صادرات سه میلیون بشکه‌ای امارات را به خود اختصاص داده است.

امکان تعطیلی کامل تنگه هرمز کم است، زیرا بسته‌شدن تنگه صادرات نفت ۱.۵ میلیون بشکه‌ای ایران را نیز متوقف می‌کند. تهران تنها در صورتی چنین اقدامی را انجام خواهد داد که صادرات نفت خود را از دست داده باشد، یعنی وقتی دیگر چیزی برای ازدست‌دادن نداشته باشد. عامل محتمل این وضعیت می‌تواند حمله نظامی اسرائیل یا آمریکا به تأسیسات صادرات نفت جزیره خارک ایران باشد. همچنین محاصره دریایی توسط نیروی دریایی آمریکا و ائتلاف می‌تواند صادرات نفت ایران را محدود یا قطع کند و تهران را به اقدام متقابل و بستن تنگه وادارد.

اگرچه صادرات نفت ایران ادامه داشته باشد، تهدید اختلال کامل جریان نفت در خلیج فارس کم‌تر خواهد بود، اما احتمال حملات محدودتر و مخفیانه‌تر ایران به خطوط کشتیرانی نفت و گاز وجود دارد. این نوع حملات می‌تواند بخشی از سیاستی باشد که ایران به منظور افزایش فشار در حالی که ادعای مسئولیت را رد می‌کند، دنبال می‌کند. همچنین ممکن است به دلیل درگیری داخلی میان نیروهای مختلف ایرانی، واحدهایی از سپاه پاسداران به صورت خودسرانه عمل کنند تا مسیر دیپلماسی را مسدود کنند.

ایران و متحدان حوثی آن در یمن سابقه طولانی استفاده از مین‌های انفجاری زیرآبی برای آسیب‌رساندن به کشتی‌های تجاری دارند. این مین‌ها به‌ راحتی در زیر آب یا به بدنه کشتی‌ها متصل می‌شوند و خنثی‌سازی آن‌ها برای نیروی دریایی متحد دشوار است. قایق‌های تهاجمی سریع نیز تهدیدی جدی برای نفتکش‌ها به‌شمار می‌آیند و حملات کمین‌گونه می‌توانند مانع از جلوگیری کامل این حملات شوند. ایران و گروه‌های نیابتی‌اش می‌توانند این قایق‌ها را از تأسیسات ساحلی کوچک و موقت هدایت کنند.

ایران همچنین ممکن است به‌طور مستقیم نفتکش‌های حامل نفت به کشورهای رقیبی چون آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان حمله کند، هرچند این جریان‌های نفتی غربی کم‌تر از ۱۰ درصد کل صادرات هستند و خطر شناسایی اشتباه اهداف بالاست. حتی اگر ایران بخواهد به طور انتخابی نفتکش‌های غربی را هدف قرار دهد، این امر باعث می‌شود اغلب کشتی‌ها مسیرهای عبور خود را تغییر دهند و در نتیجه جریان نفت در جهان دچار اختلال گسترده شود./ منبع