جایگاه هند در راهبرد «نگاه به شرق» جمهوری اسلامی ایران

راهبرد «نگاه به شرق» جمهوری اسلامی ایران از سال ۱۳۸۴ با هدف تقویت روابط با کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین، کاهش وابستگی به غرب، مقابله با تحریم‌ها و ایجاد بلوک‌های همکاری غیرغربی اجرا شد. در این چارچوب، هند به‌عنوان یک قدرت آسیایی و سومین اقتصاد بزرگ جهان جایگاهی مهم دارد، اما مسیر سیاست خارجی دهلی‌نو در مواردی با منافع تهران در تضاد قرار گرفته است. همکاری گسترده هند با رژیم اسرائیل، از جمله توافق‌های اقتصادی و توسعه مشترک تجهیزات نظامی مانند پهپاد «هرمس ۹۰۰» و صادرات تسلیحات، نشانگر نزدیکی دو طرف است. این همکاری‌ها هم‌زمان با تلاش هند برای تضعیف نفوذ قدرت‌های مسلمان منطقه و بهره‌گیری از تجربه‌های اسرائیل در مقابله با افراط‌گرایی اسلامی در موضوع کشمیر، پیگیری می‌شود. روابط هند و رژیم اسرائیل با اهداف ژئوپولیتیکی مانند استفاده از موقعیت حساس هند و تشدید اختلافات منطقه‌ای گره خورده است. این روند موجب‌شده هند خصوصاً در دوران نخست‌وزیری نارندرا مودی از ایران فاصله بگیرد و در مقاطعی از محکوم‌کردن اقدامات اسرائیل علیه ایران خودداری کند.

با این حال، فشارهای اقتصادی آمریکا، مانند اعمال تعرفه ۵۰درصدی بر واردات کالا از هند، گاه باعث شده دهلی‌نو به مواضع ایران، روسیه و چین نزدیک شود. جنگ دوازده‌روزه و احتمال درگیری مجدد ایران و اسرائیل پیامدهایی برای هند خواهد داشت: نخست، تهدید پروژه‌های ارتباطی و تجاری هند با آسیای مرکزی، از جمله سرمایه‌گذاری در بندر چابهار. تحریم‌ها، فشارهای چین و اسرائیل و بی‌عملی در تکمیل پروژه بندر موجب تعویق این طرح شده است. درگیری نظامی، مسیرهای دسترسی به روسیه و اروپا از طریق کریدور شمال-جنوب را نیز به‌خطر می‌اندازد. دوم، وابستگی ۸۰درصدی هند به واردات نفت از غرب‌آسیا باعث می‌شود بحران در روابط ایران و اسرائیل قیمت جهانی نفت را به حدود ۱۲۰ دلار برساند و پیامدهایی چون تورم، افزایش هزینه حمل ‌و نقل و فشار اقتصادی بر خانوارهای هندی در پی داشته باشد. سوم، امنیت بیش از ۲۸ هزار شهروند هندی مقیم ایران و سرزمین‌های اشغالی در صورت تشدید تنش‌ها به خطر می‌افتد. چهارم، جایگاه ایران در رقابت منطقه‌ای میان هند و پاکستان اهمیت دارد، اما حمایت نظامی و سیاسی پاکستان از ایران لزوماً به‌معنای بهبود روابط دو کشور نیست، همان‌طور که مواضع هند در قبال درگیری‌های ایران و اسرائیل الزاماً آغاز دور تازه‌ای از تنش‌ها را رقم نمی‌زند.

در مجموع، هند با وجود همکاری گسترده با اسرائیل، به‌دنبال حفظ روابط تاریخی، فرهنگی و سیاسی خود با ایران است و در چارچوب‌هایی مانند سازمان همکاری شانگهای تعاملاتی را ادامه می‌دهد. هدف این سیاست، ایجاد تعادل ظریف در روابط با دو طرف منازعه است. با این وجود، تداوم یا تشدید جنگ ایران و اسرائیل می‌تواند هند را به اتخاذ موضع روشن‌تری وادار کند که احتمالاً به فاصله‌گرفتن این کشور از ایران در کوتاه‌مدت منجر خواهد شد. این وضعیت نشان می‌دهد که اتکای ایران به هند در راهبرد «نگاه به شرق» با محدودیت‌های جدی روبه‌روست، همان‌گونه که روابط با چین و روسیه نیز در بزنگاه‌های حساس نشان داده است شرکای کاملاً مطمئنی برای ایران نیستند./ منبع