رهبر نظامی پاکستان متفاوت فکر می‌کند

سید عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان که به عنوان قدرتمندترین فرد در دولت این کشور شناخته می‌شود، در اوج دوران کاری خود قرار دارد. درگیری‌های اخیر با هند که دو رقیب هسته‌ای را تا مرز جنگ کامل پیش برد، جایگاه او را در میان مردم پاکستان تقویت کرده است. این درگیری به گونه‌ای به پایان رسید که آمریکا پیشنهاد کمک به حل مناقشه کشمیر را مطرح کرد، اقدامی که باعث نارضایتی سیاستمداران هندی شد. منیر اخیراً به درجه سپهبدی ارتقاء یافته که نخستین بار است یک فرمانده فعال ارتش پاکستان به این مقام دست پیدا می‌کند. او این ارتقاء را نعمتی الهی دانسته است.

جایگاه منیر پیش از این ارتقاء با چالش‌هایی روبرو بود. او از نظر فرهنگی و مذهبی متفاوت از ساختار ارتش پاکستان است که معمولا اجتماعی‌تر و میانه‌روتر محسوب می‌شود. پیش از درگیری‌های اخیر، منیر بیشتر با سیاست‌های بحث‌برانگیزی مانند بازداشت عمران خان، نخست‌وزیر پیشین و سرکوب هواداران حزب او شناخته می‌شد؛ اقداماتی که اعتراضات گسترده‌ای را به دنبال داشت و حتی اعتراض‌کنندگان را به دادگاه‌های نظامی کشاند؛ اما جنگ با هند تغییر چشمگیری در محبوبیت او ایجاد کرد. حملات هند به مناطق عمیق در خاک پاکستان به عنوان واکنش به حمله‌ای تروریستی در کشمیر مطرح شد که ۲۶ نفر در آن کشته شدند.

این درگیری باعث شد که منیر به چهره‌ای متحدکننده و محبوب در پاکستان تبدیل شود؛ نظرسنجی‌ها نشان داد که پس از درگیری‌ها، ارتش در میان ۹۳ درصد از مردم محبوبیت یافته، در حالی که دولت غیرنظامی تنها ۷۳ درصد محبوبیت داشت. این تغییر نظر شدید در مقایسه با زمانی است که منیر فرماندهی سرکوب مخالفان و هواداران عمران خان را بر عهده داشت. بازداشت عمران خان در ماه می ۲۰۲۳ موجب تظاهرات گسترده‌ای شد که در آن معترضان به محل اقامت فرماندهان نظامی حمله کردند و حتی به مقر اصلی ارتش در راولپندی دسترسی پیدا کردند. عمران خان به صراحت ارتش و به ویژه منیر را مسئول بازداشت خود و سرکوب مخالفان معرفی کرد و از نبود پاسخگویی و قانونمندی در دستگاه‌های نظامی شکایت داشت.

برای منیر این یک خط قرمز بود و تاکید کرد که با معماران این «روز سیاه» هیچ مصالحه‌ای نخواهد کرد. عمران خان به ۱۴ سال زندان محکوم شد و طرفدارانش مجبور به فرار شدند. در همین حال، منیر به پاکسازی هواداران عمران خان حتی در میان نیروهای ارتش متهم شد. برخی نظامیان بازنشسته که طرفدار عمران خان بودند نیز تحت فشار قرار گرفتند. یکی از این افراد، عدیل رجاء، خبرنگار و نظامی بازنشسته که اکنون در بریتانیا زندگی می‌کند، اعلام کرد که خانواده‌اش مورد تفتیش قرار گرفتند و اموال او مصادره شده و حتی تابعیتش لغو شده است. او مدعی است که منیر شخصاً دستور این اقدامات را داده است و لیستی از معترضین پاکستانی در خارج از کشور را برای سرکوب در اختیار دارد.

همچنین بیان شده که تمام اعضای ارتش با روش‌های منیر موافق نیستند و وی به عنوان فردی بیرونی و مذهبی‌گرا که تربیتش با بقیه فرماندهان ارتش متفاوت است، شناخته می‌شود. منیر برخلاف روسای پیشین، نه از آکادمی نظامی پاکستان بلکه از مدرسه آموزش افسران ارتش فارغ‌التحصیل شده و از خانواده‌ای مذهبی و متوسط برخاسته است.

رویکرد منیر در مقابله با هند نیز متفاوت از جانشین قبلی‌اش، قمر جاوید باجوا، است. پس از حملات هند در سال ۲۰۱۹، باجوا ترجیح داد با رویکردی محتاطانه از تشدید تنش جلوگیری کند و حتی یک خلبان هندی اسیر شده را آزاد کرد. در مقابل، منیر رفتاری تهاجمی‌تر از خود نشان داد و برخی او را فردی «آتش‌افروز» توصیف کردند. برخی کارشناسان، مانند زلمی خلیل‌زاد، نماینده پیشین آمریکا در افغانستان، منیر را فردی «بی‌ثبات» می‌دانند که حضورش در رأس ارتش می‌تواند خطرناک باشد.

منیر در سخنرانی‌ای که چند روز پیش از حمله به پالگام داشت، کشمیر را «رگ گردن پاکستان» خواند و حمایت خود را از گروه‌های شبه‌نظامی ضد هند اعلام کرد. او تاکید کرد که پاکستان هرگز مردم کشمیر را در «مبارزه تاریخی‌شان» تنها نخواهد گذاشت. همچنین وی تفاوت‌های مذهبی بین مسلمانان و هندوها را برجسته کرد و این موضوع در تضاد با دیدگاه هند است که به دنبال حفظ همزیستی ادیان و فرهنگ‌ها است. این اظهارات به عنوان پیامی به شبه‌نظامیان شناخته شد که چند روز پس از آن، حمله‌ای به گردشگران هندو در پالگام انجام دادند.

برخی تحلیل‌گران معتقدند که علاوه بر تفاوت‌های ایدئولوژیک، منیر از لحاظ فرهنگی و تاریخی نیز متاثر از خاطرات نسلی مربوط به تقسیم هند و پاکستان است. خانواده او از مهاجران هند به پاکستان بوده‌اند و این خاطرات ممکن است در رویکرد او نسبت به هند نقش داشته باشند. در میان ارتشی‌های شبه‌قاره یک ضرب‌المثل وجود دارد که این نزاع یک «نبرد بین دو برادر پنجابی» است که فرهنگی مشترک دارند اما به خاطر مرزهای سیاسی از هم جدا شده‌اند.

از سوی دیگر، تنش‌های اخیر بین پاکستان و هند و سرکوب سیاسی داخلی، وضعیت نامعلومی را در مسیر صلح منطقه‌ای ایجاد کرده است. منیر که در حال حاضر جایگاه خود را تحکیم کرده، در حالی که عمران خان با زندان دست‌وپنجه نرم می‌کند، احتمالا سیاست‌های تهاجمی‌تری را دنبال خواهد کرد. توقف آتش‌بس فعلی ممکن است تنها یک وقفه موقت باشد مگر آنکه راهکارهای سیاسی پایداری شکل گیرد.

در آخرین حضور عمران خان در دادگاه، او به منیر کنایه زد و نوشت که بهتر بود به جای عنوان سپهبد، خود را پادشاه بنامد، اشاره‌ای به تمرکز قدرت و نفوذ گسترده منیر در پاکستان./ منبع