روسیه در قفقاز جنوبی: منطقهای در حال تغییر در جهانی در حال تغییر
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «روسیه در قفقاز جنوبی: منطقهای در حال تغییر در جهانی در حال تغییر» به قلم سرگئی مارکدونوف (Sergey Markedonov) در موسسه مطالعات ایران و اوراسیا منتشر شده است. این نوشته به بررسی تغییر آرایش نیروها و منافع در قفقاز جنوبی پرداخته و تعامل پیچیده روسیه با گرجستان، ارمنستان، آذربایجان و بازیگران منطقهای و فرامنطقهای را در بستر تحولات اخیر نظم جهانی تحلیل میکند. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
قفقاز جنوبی طی دو دهه اخیر محل برخورد منافع روسیه و غرب و صحنه تغییرات ژئوپولیتیکی عمده بوده است. در اوایل دهه ۲۰۰۰، این منطقه کانون اصلی رویارویی دو طرف بود، اما از سال ۲۰۱۴ تمرکز عمده به اوکراین و غربآسیا منتقل شد. با وجود این، بحران اوکراین همچنان بر تحولات منطقه اثرگذار بوده و تغییر رویکرد گرجستان، بازتعریف سیاستهای ارمنستان و نزدیکی آذربایجان به ترکیه را تسریع کرده است. پیروزی باکو در بازپسگیری قرهباغ با حمایت کامل آنکارا، نفوذ ترکیه را در قفقاز افزایش داد و موجب توجه بیشتر ایران به مرزهای ارمنستان و آذربایجان شد. ترکیه در عین عضویت در ناتو، در قفقاز عمدتاً بهطور مستقل عمل کرده و این امر چالشهایی برای روسیه ایجاد کرده است.
در مقابل، روسیه تلاش کرده سیاست موازنه میان ارمنستان و آذربایجان را حفظ کند، اما ازدسترفتن قرهباغ برای ایروان موجب تغییرات بنیادین در سیاست داخلی و خارجی این کشور و گرایش به آمریکا و اروپا شد، در حالی که نقش روسیه در این مناقشه کاهش یافت. ارمنستان که پایگاه گومیری را میزبان نیروهای روسی دارد، اکنون با انتقاد از مسکو در پیمان امنیت جمعی و اتحادیه اقتصادی اوراسیا، در پی نزدیکی به غرب است. حجم تجارت این کشور با اتحادیه اقتصادی اوراسیا همچنان بالاست، اما درخواست عضویت در اتحادیه اروپا بیانگر تغییر رویکرد است.
آذربایجان برخلاف ارمنستان رویکردی متوازنتر نشان داده و روابط خود با روسیه را توسعه داده است، ولی نزدیکی عمیق به ترکیه، با امضای اعلامیه شوشا و تعهدات امنیتی متقابل، دست بالای مسکو را محدود کرده است. برخی حوادث، از جمله تراژدی آکتائو، ناپایداری روابط روسیه و آذربایجان را نمایان ساخته، اگرچه همکاری اقتصادی، دریای خزر و مقابله با اسلامگرایی افراطی همچنان موضوعات مشترک باقی ماندهاند.
گرجستان نیز با وجود قطع روابط دیپلماتیک از سال ۲۰۰۸ و آرزوی پیوستن به ناتو و اتحادیه اروپا، در تجارت و انرژی، ارتباطات گستردهای با روسیه دارد. بحران انتخاباتی سال ۲۰۲۴ و واکنش انتقادی غرب، فرصتهایی برای عادیسازی روابط با مسکو ایجاد کرده است، هرچند اختلافات ارضی بر سر آبخازیا و اوستیای جنوبی مانع پیشرفت کامل است. تفلیس برای جبران فاصله با غرب، روابطش با چین را نیز گسترش داده است.
روسـیه در این شرایط با مانور پیچیدهای میان بازیگران منطقهای و فرامنطقهای مواجه است. قالب پیشنهادی «۳+۳» برای حل مشکلات منطقه بدون دخالت خارجی، بهدلیل موانعی چون عضویت ترکیه در ناتو، اختلافات ارضی و رقابت قدرتها، با چالش روبهرو است. حضور فزاینده چین، هند، پاکستان، اسرائیل و کشورهای عربی، صحنه منطقه را متکثرتر کرده است. با وجود فشارها، روسیه قصد خروج ندارد و حفظ تعادل منافع، اجتناب از درگیری مستقیم و همکاری هدفمند اولویتهای آن در قفقاز جنوبی بهشمار میرود./ منبع
