شیوه جدید جنگی اوکراینی‌ها

در پاییز ۲۰۲۲، اوکراین با چالشی جدی مواجه بود: پهپادهای انتحاری شهاب ساخت ایران، که توسط روسیه برای هدف‌گیری شهرهای اوکراین به‌ کار گرفته می‌شدند، به‌دلیل پرواز در ارتفاع پایین و طراحی پنهان‌کارانه، ردیابی‌شان با رادار دشوار بود. دو مهندس اوکراینی راه ‌حلی ابتکاری ارائه دادند: شبکه‌ای متشکل از ۹۵۰۰ میکروفن متصل به تلفن همراه که روی پایه‌هایی شش ‌پایی نصب شده‌اند و صدای موتور این پهپادها را دریافت و موقعیت آن‌ها را برای سامانه‌های دفاعی ارسال می‌کنند. این سیستم که «دژ آسمانی» (Sky Fortress) نام دارد، هزینه‌ای به ‌مراتب کمتر از سامانه‌های پدافندی غربی دارد و به طور مؤثر توانسته پهپادهای مهاجم را نابود کند.

در همین زمینه، عملیات اخیر اوکراین به‌نام «تار عنکبوت» (Operation Spiderweb) که موجب تخریب گسترده ناوگان بمب‌افکن‌های روسیه در پایگاه‌های دور دست شد، نمونه‌ای درخشان از همین رویکرد جنگی نوین است.

این شیوه که آن را «جنگ مسطح» (flat war) می‌نامند، برخلاف ساختارهای سنتی نظامی، متکی بر تصمیم‌گیری غیرمتمرکز، مشارکت بخش خصوصی و انعطاف در سطوح پایین‌تر فرماندهی است. از زمان آغاز تهاجم روسیه در فوریه ۲۰۲۲، اوکراین به ‌سرعت از ساختارهای سنگین و سلسله ‌مراتبی دوران شوروی فاصله گرفت و به مدلی چابک‌تر روی آورد؛ مدلی که در آن، یگان‌های نظامی می‌توانند خود نیرو جذب کنند، تجهیزات مورد نیازشان را مستقیماً از شرکت‌ها تأمین کنند و حتی پهپاد بسازند.

از ویژگی‌های برجسته این فلسفه جنگی، تأکید بر صرفه‌جویی و بهره‌وری اقتصادی است. در عملیات «تار عنکبوت»، ۱۱۷ پهپاد به کار گرفته شد که هرکدام حدود هزار دلار هزینه داشتند، اما گفته می‌شود میلیاردها دلار خسارت به روسیه وارد کرده‌اند. حتی اگر رقم دقیق مشخص نباشد، نسبت هزینه به فایده به ‌شدت به نفع اوکراین است. این حمله، نه ‌فقط نیروی هوایی روسیه، بلکه نظم اقتصادی آن کشور را نیز با اختلال مواجه کرده است.

شاید غیرمنتظره‌ترین نکته در این عملیات، دخالت مستقیم ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، در طراحی آن باشد؛ در حالی که تصمیمات مهم جنگی معمولاً در سطح تیپ‌های نظامی اتخاذ می‌شوند. این تیپ‌ها آزادی عمل دارند تا از افراد متخصص در امور فناوری استفاده کرده و حتی خودشان پهپاد تولید کنند. طبق گفته زلنسکی، اوکراین در سال ۲۰۲۴ بیش از ۲.۲ میلیون پهپاد ساخته است و هدف سال جاری، بیش از دو برابر آن است.

این ساختار مسطح، نوآوری سریع را ممکن کرده است. برای مثال، تنها چند ارتش در جهان ممکن است جرئت به‌کارگیری پهپادهای دریایی مجهز به موشک را داشته باشند، اما اوکراینی‌ها از این ابزار برای سرنگونی جنگنده‌های روسی در دریای سیاه استفاده کرده‌اند. همچنین، توسعه یک اپلیکیشن برای هماهنگی بین نیروهای زمینی، ناظران و توپخانه و بهره‌گیری از هوش مصنوعی در هدایت پهپادها، از دیگر جلوه‌های نوآوری سریع در میدان نبرد است.

برتری اوکراین نه در نوآوری‌های فناورانه مجزا، بلکه در توانایی آن در استفاده خلاقانه و ترکیبی از فناوری‌های موجود نهفته است. نمونه‌ای از این خلاقیت، نصب پره‌های چاپ سه ‌بعدی ‌شده روی گلوله‌های خمپاره و رهاسازی آن‌ها از پهپادهای تجاری است.

تحول‌پذیری مستمر نیز بخشی جدایی‌ناپذیر از این رویکرد است. یکی از توسعه ‌دهندگان پهپادهای دریایی، اطلاعات مربوط به حملات گذشته را با جزئیاتی مانند تمهیدات جنگ الکترونیک روسیه رصد و در قالب فایل‌های اکسل به‌روزرسانی می‌کند تا در طراحی پهپادهای جدید لحاظ شود.

سازمان‌های امنیتی اوکراین، مانند سرویس امنیتی (SBU) و سازمان اطلاعات نظامی (HUR)، نقش مهمی در اجرای «جنگ مسطح» ایفا کرده‌اند. این نهادها که اختیارات گسترده‌ای از زلنسکی دریافت کرده‌اند، عملیات جسورانه‌ای را در عمق خاک روسیه اجرا کرده‌اند؛ از جمله ترور فرماندهان ارشد روس با ابزارهایی چون اسکوترهای انفجاری یا نفوذ سایبری به شرکت‌های صنایع هوایی روسیه.

ارتش ایالات متحده می‌تواند از این مدل، درس‌های بسیاری بگیرد. برنامه‌هایی مانند «رپلیکیتور» برای تولید انبوه پهپادهای ارزان‌قیمت، یا ابتکار «تسریع در تأمین و به‌کارگیری فناوری‌های نوین»، نشانه‌هایی از تأثیر تجربه اوکراین بر پنتاگون است. اگرچه ارتش آمریکا ممکن است نتواند مدل اوکراینی را به ‌طور کامل تقلید کند، اما بهره‌گیری از انعطاف‌پذیری و چابکی بیشتر، برای آن بی‌فایده نخواهد بود./ منبع