آیا پیمان هند و برزیل چراغ راهی برای جنوب جهانی است؟

سفر نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند به برزیل برای هفدهمین نشست بریکس در جولای ۲۰۲۵ نقطه عطفی در روابط دو کشور و به‌طور کلی در همکاری جنوب جهانی به‌شمار می‌رفت. این سفر، افزون بر اعلام تمایل هند به گسترش روابط با دیگر کشورهای آمریکای لاتین همچون آرژانتین، در شرایطی انجام شد که آمریکا تعرفه‌های پنجاه‌درصدی علیه برزیل وضع کرده بود و این کشور به‌دنبال متنوع‌سازی روابط اقتصادی خود بود. همزمان، شباهت مواضع هند و برزیل در بسیاری از مسائل جهانی، به‌ویژه در موضوع اصلاح نهادهای بین‌المللی، اهمیت تقویت محور هند–برزیل را دوچندان ساخت. مودی در آغاز سفر نیز با جامعه هندی مقیم برزیل دیدار کرد که بیانگر توجه هند به دیپلماسی فرهنگی و ارتباطات مردمی است.

نشست بریکس و حضور مودی نشانگر همگرایی روزافزون منافع دو کشور بود. موضوع اصلی نشست با عنوان «تقویت همکاری جنوب جهانی برای حکمرانی فراگیر و پایدار» بازتابی از نیاز به نظمی عادلانه‌تر در جهان بود. هم‌زمان، برزیل تحت فشار سیاست‌های تجاری دولت ترامپ قرار داشت و به‌دنبال یافتن شرکای جدید اقتصادی بود که هند گزینه‌ای مناسب محسوب می‌شد.

با وجود فاصله جغرافیایی، هند و برزیل از نظر تاریخی و ساختاری شباهت‌های بسیاری دارند. پیوندهایشان از قرن شانزدهم و گسترش امپراتوری پرتغال آغاز شد. هر دو کشور دموکراسی‌های جوان، چندفرهنگی و پهناور با بازار داخلی بزرگ هستند. فرایند صنعتی‌سازی دولتی آن‌ها در قرن بیستم نمونه‌ای برجسته از مقابله با سرمایه‌داری تجاری غرب بود و به توسعه بخش‌هایی راهبردی مانند داروسازی و هوافضا، نظام‌های نوآوری در کشاورزی و برنامه‌های ملی حمایت از صنایع داخلی انجامید.

در عین حال، برزیل همچنان با چالش‌های اجتماعی–اقتصادی روبه‌رو است. طبق معیارهای بانک جهانی حدود ۲۸ درصد جمعیت آن زیر خط فقر زندگی می‌کنند. شهرهای هر دو کشور با فشارهای زیرساختی مشابهی مواجه‌اند و نیاز فوری به بهبود بهره‌وری و دسترسی کشاورزان خرد به زمین دارند. این حوزه‌ها می‌تواند مبنای همکاری مشترک و الگویی برای جنوب جهانی باشد.

مودی در این سفر شش ستون برای همکاری دهه آینده تعریف کرد: دفاعی، امنیت غذایی، گذار انرژی، مقابله با تغییرات اقلیمی، دیجیتالی‌سازی و فناوری‌های نوین و شراکت صنعتی راهبردی. در همین راستا دوازده توافق‌نامه و یادداشت تفاهم امضا شد که حوزه‌هایی چون مبارزه با تروریسم و جرائم سازمان‌یافته، تبادل راه‌حل‌های دیجیتال، همکاری در فناوری انرژی‌های تجدیدپذیر، پژوهش‌های کشاورزی، حفاظت از اطلاعات طبقه‌بندی‌شده و همکاری در زمینه مالکیت فکری را دربرمی‌گرفت.

اهداف تجاری و سرمایه‌گذاری نیز بلندپروازانه بود. دو کشور علاوه بر گسترش توافق تجاری هند و مرکوسور، به دنبال همکاری در صنایع هوافضا هستند. هدف‌گذاری شده است که تجارت دوجانبه در پنج سال آینده از دوازده میلیارد دلار به بیست میلیارد دلار برسد. این امر با توافقات راهبردی در بخش‌هایی چون داروسازی، تجهیزات دفاعی، معدن، بهره‌برداری از منابع معدنی و صنایع نفت و گاز دنبال می‌شود.

گذار انرژی و مقابله با تغییرات اقلیمی از محورهای اصلی همکاری است. در حالی که پیش‌تر همکاری‌هایی در زمینه زیست‌انرژی و سوخت‌های زیستی وجود داشت، این سفر بر اهمیت تداوم مشارکت در «ائتلاف جهانی سوخت زیستی» تأکید کرد. دو کشور خواستار گذار به انرژی پاک، عادلانه، مقرون‌به‌صرفه و فراگیر شدند و رویکردی فناورانه و متنوع برای دستیابی به آن پیشنهاد دادند. برزیل در آستانه سی‌امین نشست کنفرانس سالانه تغییرات اقلیمی سازمان ملل متحد (COP30) «صندوق جنگل‌های استوایی برای همیشه» را راه‌اندازی کرد و یادداشت تفاهمی در زمینه انرژی‌های تجدیدپذیر با هند امضا شد که نشان‌دهنده جایگاه محوری موضوع انرژی در روابط دوجانبه است. ابتکارات هند و برزیل در این حوزه‌ها می‌تواند به الگویی برای رشد مقاوم در برابر اقلیم در جنوب جهانی تبدیل شود.

گروه بریکس اکنون حدود ۴۸ درصد جمعیت جهان و چهل درصد تولید ناخالص داخلی جهان را در بر می‌گیرد. رشد متقابل اقتصادهای عضو می‌تواند تجارت درون‌گروهی را افزایش دهد و به کاهش وابستگی به پلتفرم‌های تجاری چین‌محور کمک کند. نبود تنش‌های سیاسی میان هند و برزیل نیز این دو کشور را در جایگاهی کلیدی برای ایجاد توازن و تقویت ساختار اقتصادی متنوع بریکس قرار داده است.

در دورانی که چندجانبه‌گرایی با دشواری روبه‌روست، تحکیم روابط میان کشورهای جنوب جهانی برای ساختن نظمی فراگیر و متوازن ضروری است. این کشورها باید همکاری‌های دوجانبه و سازوکارهای نهادی را تقویت کنند. دیدار مودی و لولا و نشست بریکس زمینه‌ای فراهم کرد تا هند و برزیل پیشگام تقویت همکاری جنوب جهانی شوند و در فضای آشفته کنونی نمادی از ثبات ارائه دهند./ منبع