بریکس، معماری صلح و امنیت چندجانبه

هفدهمین اجلاس سران بریکس در ۶ تا ۷ جولای ۲۰۲۵ در ریودوژانیرو برگزار شد و یازده کشور عضو بر همکاری در زمینه‌های مالی، گرسنگی، تغییرات اقلیمی و فناوری‌های نوظهور تاکید کردند. در این جلسات لولا دا سیلوا، رئیس‌جمهور برزیل، بریکس را وارث جنبش عدم تعهد خواند و غیبت رؤسای‌جمهور چین و روسیه را باعث نگرانی‌هایی درباره اهمیت مفهومی و ژئوپلیتیکی این گروه دانست. بریکس به دلیل تنش‌های راهبردی میان اعضا، پیشرفت محدودی در ایجاد معماری امنیتی داشته و اختلافات مانع از تدوین پاسخ جمعی به حل منازعات شده است.

ایجاد چارچوبی مشترک برای مقابله با تهدیدات امنیتی و منازعات، چالشی مداوم برای بریکس بوده است. گسترش عضویت و درگیری برخی اعضا در منازعات، پویایی داخلی گروه را پیچیده‌تر کرده است. اختلافات مفهومی و سلطه کشورهای قدرتمند اقتصادی و ژئوپلیتیکی در گروه، مأموریت اولیه بریکس به‌عنوان جایگزینی برای گروه هفت را کم‌رنگ کرده است. اعضا از تشکیل راهبرد امنیتی مشترک محتاط بوده و بر منافع ملی خود و نقش سازمان ملل متحد و قوانین بین‌المللی در حل منازعات تمرکز دارند. به‌عنوان مثال، در مورد جنگ اوکراین، بیانیه‌های بریکس از سال ۲۰۲۲ بر مواضع ملی اعضا در سازمان ملل و تشویق به حل مسالمت‌آمیز از طریق گفت‌وگو تاکید داشته‌اند. روابط پرتنش میان هند و چین نیز در بیانیه‌ها ذکر نشده و تنها بر حل دیپلماتیک اختلافات تاکید شده است. از منظر نهادی، سازوکارهای سازمان ملل به دلیل عضویت جهانی و مأموریت مشخص در صلح و امنیت بین‌المللی، اولویت دارند.

با وجود نقش محوری سازمان ملل، کشورهای بریکس برای هماهنگی در مسائل امنیتی نوظهور تلاش کرده‌اند. تروریسم در بیشتر بیانیه‌های بریکس به‌‌عنوان چالشی بزرگ مطرح شده و راهبرد مقابله با تروریسم بریکس در سال ۲۰۲۰، با تشکیل گروه کاری ضد تروریسم، گامی مهم برای رویکرد مشترک بود. این راهبرد شامل اشتراک اطلاعات، جلوگیری از سوءاستفاده از فناوری اطلاعات و ارتباطات و پیگیری کنوانسیون بین‌المللی علیه تروریسم است. اعضا همچنین در فناوری فضایی همکاری کرده و در سال ۲۰۲۱ توافق‌هایی برای ایجاد شبکه ماهواره‌های سنجش از دور امضا کردند که داده‌ها را به اشتراک می‌گذارد. بریکس از جلوگیری از مسابقه تسلیحاتی در فضا حمایت کرده و خواستار منطقه‌ای عاری از سلاح‌های کشتارجمعی، به‌ویژه در غرب‌آسیا، شده است.

بریکس به‌‌طور مداوم به خشونت و درگیری‌های مسلحانه در آفریقا و غرب‌آسیا پرداخته است. این گروه در گذشته راه‌حل نظامی برای بحران سوریه را رد کرده و بر تمامیت ارضی دمشق تاکید داشته است. در ژوئن ۲۰۲۵، بریکس حملات نظامی علیه ایران را محکوم کرد و نگرانی خود را از تشدید درگیری‌ها ابراز نمود. در بیانیه ریو، اعضا خواستار خروج کامل نیروهای اسرائیلی از نوار غزه و سایر مناطق اشغالی فلسطین شدند و بر ضرورت یکپارچگی کرانه باختری و غزه تحت حاکمیت تشکیلات خودگردان فلسطین تاکید کردند. مخالفت با رویکرد مداخله‌ جویانه غرب، نقطه اشتراک اعضا در سازمان ملل بوده و خواستار اصلاح نظم چندجانبه موجود است.

با وجود مواضع مشترک، اغلب پیشنهادات بیانیه‌ها، به‌ویژه در مورد اصلاحات سازمان ملل، به نتایج عملی منجر نشده است. تسلط پنج عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل همچنان ساختار امنیتی و قدرت موجود را شکل می‌دهد. تلاش برزیل و هند برای کسب کرسی دائم در شورای امنیت به دلیل عدم حمایت برخی کشورها، از جمله چین، بارها ناکام مانده است.

بریکس گروهی از اقتصادهای نوظهور با دیدگاه‌های متنوع و پراکندگی جغرافیایی است که بستری برای مقابله با سوگیری‌های نظم چند جانبه تحت سلطه شمال جهانی فراهم می‌کند. واکنش‌هایی مانند تهدید دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، به اعمال تعرفه ۱۰ درصدی علیه کشورهای همسو با سیاست‌های «ضدآمریکایی» بریکس، نشان‌دهنده ظرفیت این گروه برای تأثیرگذاری در نظم چندقطبی جهانی است. بیانیه ریو نشان‌دهنده تمایل بیشتر اعضا به همکاری در امنیت بین‌المللی بود، از جمله محکومیت حملات علیه ایران، تحریم‌های غیرقانونی، افزایش هزینه‌های نظامی جهانی، حمله تروریستی در پهلگام و تاکید بر وضعیت غزه. با این حال، به دلیل اولویت سازمان ملل، دامنه تاثیرگذاری بریکس در حل منازعات جهانی محدود است. اعضا در بیانیه اخیر بر تعهد به منشور سازمان ملل و تشویق گفت‌وگو میان طرف‌های درگیر تاکید کردند. بریکس می‌تواند با ترویج گفت‌وگو و میانجی‌گری، همکاری در چالش‌های امنیتی را تقویت کرده و اصلاح شورای امنیت و ایجاد نظم چندجانبه را پیش ببرد./ منبع