چابهار در تقاطع راهبردها: هند، آمریکا و آینده اتصال راهبردی

تصمیم آمریکا برای لغو معافیت تحریم‌ها علیه بندر چابهار ایران، فراتر از یک مانع نظارتی برای هند است و اختلالی بزرگ در یکی از جاه‌طلبانه‌ترین پروژه‌های اتصال‌گرایی دهلی‌‌نو ایجاد می‌کند. این پروژه برای دورزدن پاکستان و برقراری ارتباط با افغانستان و آسیای مرکزی طراحی شده و قرار بود در نهایت مسیرهای تجاری را به روسیه و اروپا نیز گسترش دهد. از دید هند، چابهار همیشه چیزی فراتر از یک بندر برای حمل‌ونقل کالا بوده و اهمیتی ژئواستراتژیک، منطقه‌ای و خودمختاری در سیاست خارجی داشته است. چابهار که نزدیک مرز ایران با پاکستان واقع شده، پاسخی به محدودیت‌های جغرافیایی است که از سوی پاکستان برای عبور کالا به افغانستان و فراتر از آن ایجاد شده بود. این بندر با کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب (INSTC) یکپارچه شده و نوید کاهش هزاران کیلومتری مسیرهای تجاری به اوراسیا و همچنین کاهش هزینه‌ها در مقایسه با مسیرهای دریایی سنتی از طریق کانال سوئز را می‌دهد.

این بندر برای صادرکنندگان هندی، به‌ویژه آن‌هایی که به‌دنبال ورود به بازارهای دست‌نخورده آسیای مرکزی هستند، سنگ‌بنای یک چشم‌انداز تجاری بلندمدت به‌شمار می‌رود. همچنین، چابهار به‌عنوان یک وزنه تعادلی در برابر سرمایه‌گذاری‌های چین در بندر گوادر پاکستان، که تنها ۱۷۰ کیلومتر فاصله دارد، شناخته می‌شد و از نظر راهبردی، به هند امکان می‌داد در ایران جای پایی پیدا کند و تعامل بیشتری با افغانستان محصور در خشکی داشته باشد. وزارت امور خارجه آمریکا اعلام کرد که این معافیت در ۲۹ سپتامبر پایان خواهد یافت و دهلی‌ نو را سردرگم کرده است. واشنگتن سال‌ها چابهار را به‌عنوان یک مورد استثنائی در نظر گرفته بود و اهمیت آن را برای توسعه افغانستان و نقش هند به‌عنوان یک شریک ثبات‌ساز در منطقه می‌پذیرفت. اما لغو این معافیت، در بحبوحه تنش‌های فزاینده با ایران، نشان می‌دهد که اولویت‌های راهبردی آمریکا دیگر با چشم‌انداز اتصال‌گرایی هند همسو نیست.

پیامدهای این تصمیم برای هند فوری و پرهزینه است. صادرکنندگان اکنون با این ابهام روبه‌رو هستند که آیا شرکت‌های هندی فعال در چابهار هدف تحریم‌های ثانویه قرار خواهند گرفت یا نه. فدراسیون سازمان‌های صادراتی هند (FIEO) با ابراز ناامیدی، هشدار داده که این اختلال می‌تواند دسترسی هند به بازارهای جدید را محدود، امنیت انرژی آن را تضعیف و اثربخشی کریدور شمال-جنوب را به‌عنوان یک کاتالیزور تجاری کاهش دهد. هند اکنون با یک دوراهی آشنا مواجه است: آیا باید با تحریم‌های آمریکا همراهی کند، یا با پافشاری بر سیاست خودمختاری راهبردی خود، کار در چابهار را ادامه دهد؟ برخی دیپلمات‌های سابق معتقدند هند چاره‌ای جز ادامه کار ندارد. این بندر آن‌قدر حیاتی است که نمی‌توان آن را رها کرد؛ به‌ویژه پس از امضای توافق‌ ۱۰ساله عملیاتی با ایران در می ۲۰۲۴، که طی آن هند متعهد به سرمایه‌گذاری ۱۲۰ میلیون دلار شده و قصد دارد ۲۵۰ میلیون دلار دیگر نیز تأمین مالی کند. کناره‌گیری اکنون، اعتبار هند را به‌عنوان یک شریک قابل‌اعتماد خدشه‌دار می‌کند و سال‌ها تلاش را هدر می‌دهد.

برخی دیگر هشدار می‌دهند که نادیده‌گرفتن تحریم‌های آمریکا می‌تواند شرکت‌های هندی را در معرض جریمه قرار دهد. قانون آزادی و مقابله با تکثیر سلاح‌های اتمی ایران (IFCA) تدابیری برای هدف‌قراردادن افراد یا نهادهایی دارد که با عملیات بندری ایران معامله می‌کنند. در صورت اجرا، این قانون می‌تواند تراکنش‌های مالی، بیمه حمل‌ونقل و حتی تجارت دوجانبه گسترده‌تر هند با ایالات متحده را پیچیده کند. معضل هند، دشواری فزاینده توازن روابط با واشنگتن، تهران و مسکو را در یک نظم جهانی قطبی‌شده نشان می‌دهد. آمریکا هند را به‌عنوان یک شریک راهبردی در هند-اقیانوسیه می‌خواهد، اما رژیم تحریم‌هایش دسترسی هند به غرب آسیا را محدود می‌کند. ایران، به‌رغم آشفتگی‌های داخلی، برای دسترسی هند به آسیای مرکزی و امنیت انرژی آن کلیدی است. روسیه نیز که همچنان یک شریک بزرگ در چارچوب کریدور شمال-جنوب است، از هند انتظار دارد پروژه‌های اتصال‌گرایی را که مسیرهای تجاری تحت تسلط غرب را دور می‌زنند، تعمیق بخشد.

بنابراین، چابهار در تقاطع راهبرد چندهمسویی هند قرار دارد که تلاش می‌کند شراکت‌هایش را بدون ازدست‌دادن استقلالش متعادل کند. عقب‌نشینی از چابهار می‌تواند به‌عنوان عقب‌نشینی در برابر فشار آمریکا تلقی شود و روایت هند را به‌عنوان یک قدرت نوظهور که مسیر خود را ترسیم می‌کند، تضعیف کند. تصمیم‌گیری هند درباره چابهار باید خطرات و فرصت‌ها را بسنجد. سه مسیر بالقوه برجسته است: ادامه مسیر به‌رغم تحریم‌ها، با این پیش‌بینی که آمریکا به‌دلیل اهمیت راهبردی روابط، از تحریم شرکت‌های هندی خودداری خواهد کرد. جست‌وجوی تفاهم دیپلماتیک با واشنگتن برای مذاکره بر سر رویکردی نرم‌تر، مانند احیای معافیت‌ها تحت دلایل بشردوستانه یا توسعه منطقه‌ای. و در نهایت، متنوع‌سازی برنامه‌های اتصال‌گرایی، با تسریع پروژه‌های جایگزین مانند کریدور اقتصادی هند-غرب‌آسیا-اروپا (IMEC). بااین‌حال، همان‌طور که کارشناسان اشاره می‌کنند، کریدور اقتصادی هند-خاورمیانه-اروپا سال‌ها تا تحقق فاصله دارد؛ درحالی‌که چابهار از قبل عملیاتی است. لغو معافیت تحریم‌های چابهار، تضادهای موجود در محیط سیاست خارجی هند را برجسته می‌کند. درحالی‌که واشنگتن از هند می‌خواهد به‌عنوان یک وزنه تعادل در برابر چین عمل کند، اقدامات تنبیهی‌اش توانایی هند را برای رقابت راهبردی در منطقه تضعیف می‌کند. برای دهلی‌نو، چابهار تنها یک پروژه اقتصادی نیست؛ بلکه نمادی از اتصال‌گرایی، خودمختاری و حضور منطقه‌ای است. نحوه واکنش هند تعیین خواهد کرد که آیا این کشور می‌تواند به‌عنوان یک قدرت نوظهور، جایگاه خود را حفظ کند و قدرت‌های بزرگ را متعادل سازد، یا همچنان محدود به محاسبات راهبردی دیگران باقی خواهد ماند. بنابراین، بندر چابهار نه‌تنها یک مرکز لجستیکی، بلکه یک آزمون برای اراده راهبردی هند است./ منبع