آخرین مانع اردوغان

مارتین وولف، تحلیل گر فایننشال تایمز، اتحادیه اروپا را بین دو ابرقدرت «استخراجی» (آمریکا) و «وابسته» (چین) توصیف می‌کند. اقتصاددانان اروپایی، آمریکا را نمونه‌ای از نهاد استخراجی معرفی کرده‌اند؛ نهادی که ثروت را از بخشی از جامعه به‌نفع بخش دیگر استخراج می‌کند. دیدار گرم ترامپ و اردوغان در کاخ سفید نمونه‌ای از این رابطه است.

کتاب «چرا ملت‌ها شکست می‌خورند» تأکید می‌کند رشد اقتصادی و رفاه از نهادهای فراگیر سیاسی و اقتصادی ناشی می‌شود که پلورالیسم، حاکمیت قانون و فرصت‌های برابر را تضمین می‌کنند. نهادهای استخراجی مانند برده‌داری یا استعمار ممکن است رشد اقتصادی ایجاد کنند ولی این رشد پایدار نیست و با بی‌ثباتی سیاسی و نزاع داخلی همراه است.

این کتاب با تحلیل تاریخی گسترده به بررسی امپراتوری‌های روم، آزتک، مایا و کشورهای مختلف می‌پردازد و نقش رویدادهای تاریخی مهمی چون طاعون سیاه، انقلاب صنعتی و انقلاب فرانسه را در شکل‌گیری جوامع فراگیر بررسی می‌کند. نویسندگان معتقدند انقلاب‌های سیاسی موفق لزوماً به تغییرات مثبت نمی‌انجامند و حرکت به‌سوی نهادهای فراگیر ممکن است معکوس شود؛ مانند گلاسنُست و پرسترویکا که به ظهور روسیه پوتین انجامید.

ترکیه نمونه‌ای از این روندها است. فروپاشی امپراتوری عثمانی و شکست در جنگ جهانی اول، تأسیس جمهوری ترکیه در سال ۱۹۲۳ به رهبری مصطفی کمال آتاتورک را به‌دنبال داشت. حذف خلافت و تأسیس جمهوری سکولار دوره‌ای از اصلاحات غرب‌گرا را رقم زد. اما با انتخاب حزب عدالت و توسعه (AKP) در سال ۲۰۰۲ به رهبری اردوغان، تلاش برای بازگرداندن نقش دین در زندگی عمومی آغاز شد. «شبکه مدارس» وابسته به فتح‌الله گولن ابتدا متحد حزب عدالت و توسعه بود اما پس از اختلاف با اردوغان، وی این شبکه را مسئول کودتای نافرجام  سال ۲۰۱۶ دانست و پاکسازی‌های گسترده‌ای در نهادهای دولتی انجام داد.

اردوغان به‌دنبال تحقق ایدئولوژی اسلام سیاسی استاد خود، نجم‌الدین اربکان، است و می‌کوشد هژمونی این اندیشه را بر ترکیه برقرار کند. آخرین مانع او حزب جمهوری‌خواه خلق (CHP) است که توسط آتاتورک تأسیس شده و اردوغان در حال تضعیف آن است. کتاب به قانون آهنین الیگارشی رابرت میشلز اشاره می‌کند که می‌گوید رهبران جدید که با وعده تغییرات رادیکال به قدرت می‌رسند، معمولاً همان نظام قبلی را بازتولید می‌کنند، اما همه تغییرات رادیکال محکوم به شکست نیستند و این البته ریسک برای ترکیه است.

رابرت الیس در سال ۲۰۰۵ درباره «انقلاب آرام اردوغان» نوشت که انقلاب‌ها معمولاً به افراط می‌گرایند، همان‌طور که در ترکیه در سال‌های ۱۹۲۳ و ۲۰۰۲ رخ داد. وی در اعتراضات پارک گزی سال ۲۰۱۳ تأکید کرد که جامعه ترکیه ناهمگن است و تلاش کمالیست‌ها برای یکسان‌سازی آن شکست خورده است و دولت تحت حزب عدالت و توسعه نیز در این مسیر ناکام خواهد ماند. پس از پیروزی اردوغان در سال ۲۰۰۷، وی وعده آشتی ملی داد اما برعکس عمل کرد و بخش بزرگی از جامعه را از خود راند. بازداشت اکرم امام‌اوغلو، شهردار استانبول، این روند را تشدید کرد.

اردوغان با پلورالیسم مشکل دارد و ترکیه نیازمند رهبری است که سبک‌های زندگی و اعتقادات مختلف را هماهنگ کند. امام‌اوغلو چنین ویژگی‌هایی دارد، به همین دلیل اجازه شرکت در انتخابات سال ۲۰۲۳ از او گرفته شد و در ماه مارس بازداشت شد. اردوغان قصد دارد قدرت را حفظ کند و برای این منظور شهرداران حزب جمهوری‌خواه خلق را برکنار کرده و درصدد کنترل حزب است.

عجم‌اوغلو و رابینسون موفقیت لوییز ایناسیو لولا دا سیلوا در برزیل در تشکیل ائتلافی گسترده و پیشرو را به‌عنوان نمونه‌ای آموزنده برای ترکیه معرفی می‌کنند. به همین دلیل، تصمیم دادگاه آنکارا در ۲۴ اکتبر درباره مشروعیت انتخاب اوزگور اوزل به‌عنوان رئیس حزب حزب جمهوری‌خواه خلق می‌تواند سرنوشت دموکراسی یا استبداد ترکیه را تعیین کند./ منبع