بازتنظیم روابط ایران و جمهوری آذربایجان در سایه تحولات ژئوپلیتیکی

ایران و جمهوری آذربایجان در ماه‌های اخیر، با توجه به تغییرات گسترده ژئوپلیتیکی، روابط دوجانبه خود را به‌صورت مؤثری بازتنظیم کرده‌اند. اجرای حکم اعدام متهم به حمله مرگبار به سفارت جمهوری آذربایجان در تهران و برگزاری رزمایش‌های نظامی مشترک «آراز ۲۰۲۵» نمونه‌های برجسته این بهبود روابط به شمار می‌روند. همچنین، دیدار رئیس‌جمهور ایران در باکو در راستای ارتقای سطح همکاری‌ها انجام شد.

تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی از جمله جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب علیه روسیه، اهمیت کریدور حمل‌ونقل بین‌المللی شمال-جنوب را افزایش داده است. این مسیر که از بنادر بالتیک و دریای خزر روسیه تا سواحل جنوبی ایران امتداد دارد، از طریق جمهوری آذربایجان کوتاه‌ترین راه زمینی برای اتصال تهران و مسکو به شمار می‌رود و به همین دلیل، توسعه آن برای هر دو کشور از اهمیت استراتژیک برخوردار است.

تجارت دوجانبه بین ایران و آذربایجان نیز در حال رشد است؛ حجم مبادلات در سال ۲۰۲۴ به ۶۴۷ میلیون دلار رسیده که نسبت به سال قبل ۳۳ درصد افزایش داشته است. پروژه‌های زیرساختی در نواحی مرزی و به‌ویژه در امتداد رودخانه آراز از دیگر عوامل تقویت‌کننده این روابط به حساب می‌آیند.

در کنار این مسائل، هر دو کشور به دنبال کاهش تنش‌ها در شرایط ژئوپلیتیکی پیچیده منطقه هستند. ایران در پی فشارهای گسترده از سوی ایالات متحده و ضعف محور مقاومت خود به دلیل حملات اسرائیل به متحدانش در لبنان و سوریه، تلاش می‌کند روابط خود را با همسایگان بهبود بخشد تا از انزوای منطقه‌ای کاسته شود. علاوه بر این، روابط تهران با ترکیه نیز به دلیل نفوذ ترکیه در سوریه و تغییرات سیاسی در دمشق، پیچیده شده است.

ایران همچنین در حال گسترش همکاری‌های خود با کشورهای همسایه دیگر مانند تاجیکستان، افغانستان و پاکستان است و روند نزدیکی با جمهوری آذربایجان بخشی از این سیاست کلی منطقه‌ای به شمار می‌رود.

از سوی دیگر، جمهوری آذربایجان به دلایل راهبردی خود نیز به دنبال تقویت روابط با ایران است. اگرچه مذاکرات صلح با ارمنستان در جریان است، تنش‌های مرزی همچنان پابرجا هستند. همچنین، رابطه پیچیده با روسیه که پس از سرنگونی نیروهای روسیه از منطقه قره‌باغ و حوادث مربوط به سقوط جت آذربایجانی در خاک قزاقستان تشدید شده، نگرانی‌هایی برای باکو ایجاد کرده است.

آذربایجان با سیاستی قاطع‌تر در منطقه عمل می‌کند که به احتمال زیاد باعث افزایش تنش با مسکو خواهد شد. این کشور همچنین به اقدامات سایبری که به رسانه‌های داخلی آن حمله کرده‌اند، روسیه را متهم می‌کند که خود نشانه‌ای از تشدید اختلافات است.

ایران در تلاش است تعادلی میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان حفظ کند و روابط راهبردی خود را با ایروان تقویت نماید. این موضوع از طریق مذاکرات دفاعی و برگزاری رزمایش‌های مشترک با ارمنستان که برای نخستین بار انجام شد، نمایان شده است. ایران اهمیت ژئوپلیتیکی منطقه قفقاز جنوبی را برای امنیت خود بسیار مهم می‌داند.

علاوه بر این، ایران حمایت خود را از روند صلح میان ارمنستان و آذربایجان اعلام کرده، به شرطی که منافع ملی ایران حفظ شود. یکی از دغدغه‌های اصلی تهران، پروژه کریدور زنگزور است که می‌تواند ارتباط زمینی ایران با ارمنستان را قطع کند و یک کریدور ترک‌زبان ممتد از ترکیه تا ترکمنستان در طول مرز شمالی ایران ایجاد نماید.

این موضوع همچنین در روابط تجاری ایران با اتحادیه اقتصادی اوراسیا (شامل ارمنستان، بلاروس، قزاقستان، قرقیزستان و روسیه) تأثیرگذار است. ایران اخیراً وارد توافق تجارت آزاد با این اتحادیه شده و افتتاح بزرگ‌ترین مرکز تجاری خود در ایروان، اهمیت تجاری این رابطه را نشان می‌دهد. موضع تهران تأکید بر حفظ حاکمیت ارمنستان در توسعه این ارتباطات است.

یکی دیگر از عوامل پیچیده‌کننده در روابط تهران و باکو، همکاری‌های امنیتی رو به رشد آذربایجان با اسرائیل است. دیدار وزیران دفاع دو کشور در ماه مه ۲۰۲۴ و گسترش همکاری‌های نظامی، نگرانی‌هایی را در تهران برانگیخته است. همچنین، سفر فرستاده ویژه آمریکا به منطقه در همان دوره، افزایش حساسیت ایران نسبت به نفوذ آمریکا و اسرائیل در منطقه را نشان می‌دهد.

در مجموع، روابط ایران و جمهوری آذربایجان اگرچه بهبود یافته اما بیشتر ماهیتی مبتنی بر مصالح متقابل دارد. تهران در کنار تقویت همکاری دفاعی با ارمنستان، برای حفظ تعادل استراتژیک در قفقاز جنوبی تلاش می‌کند و با توجه به اهمیت تجارت منطقه‌ای، امنیت مرزها و رقابت قدرت‌های دیگر، همچنان در این منطقه فعال باقی خواهد ماند. / منبع