وزیر در بحران؛ ناکارآمد یا محتاط؟
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «وزیر در بحران؛ ناکارآمد یا محتاط؟» به قلم مالک مصدق در پایگاه دیپلماسی ایرانی منتشر شده است. این یادداشت به ارزیابی یکساله عملکرد عباس عراقچی در رأس وزارت امورخارجه دولت چهاردهم میپردازد و با مرور انتقادات و دفاعیات، تأثیر محدودیتهای ساختاری، بحرانهای همزمان و رویکرد محتاطانه او را بر سیاست خارجی ایران بررسی میکند. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
در یک سال نخست فعالیت دولت چهاردهم و عباس عراقچی بهعنوان وزیر امورخارجه، ارزیابیها نشان میدهد که آغاز کار او با امید به ایجاد تحول در دیپلماسی ایران همراه بود، اما اکنون انتقادات گستردهای نسبت به عملکرد او شکل گرفته است. این انتقادات شامل ضعف در تحلیل حقوق بینالملل، بیتوجهی به اصول دیپلماتیک، فقدان رویکرد راهبردی و اتخاذ تصمیمات واکنشی است. برخی کارشناسان معتقدند این رویکرد جایگاه ایران در معادلات جهانی را تضعیف کرده و نگرانیهایی برای امنیت، اقتصاد و وجهه بینالمللی کشور ایجاد کرده است.
براساس این دیدگاهها، عراقچی در برابر چالشهای کلان بینالمللی بیشتر به اقدامات کوتاهمدت و اقتضائی روی آورده است. در عین حال حامیان او تأکید دارند که مجموعهای از بحرانهای همزمان، مانند ترور اسماعیل هنیه در روز آغاز به کار دولت، تشدید درگیری با اسرائیل و بازگشت دونالد ترامپ به قدرت، امکان اجرای تصمیمات راهبردی را برای او محدود کرده است. این گروه عملکرد او را در بستر چنین شرایطی ارزیابی کرده و بر محدودیتهای ساختاری وزارت خارجه و نقش آن بهعنوان مجری سیاستهای نهادهای بالادستی تأکید میکنند.
در بخش دیگری از این تحلیلها، اشاره شده است که جایگاه وزیر خارجه در ایران بهگونهای است که خطوط کلی سیاست خارجی توسط مراجع بالادستی تعیین میشود و وزیر صرفاً وظیفه اجرا دارد. بنابراین، عملکرد عراقچی باید در چارچوب این محدودیتها سنجیده شود و بدون لحاظ این ملاحظات، قضاوتها ناقص خواهد بود.
در میان منتقدان، حمید ابوطالبی، دیپلمات پیشکسوت و معاون سیاسی دفتر رئیسجمهور در دوره روحانی، اظهارات عراقچی درباره «اسنپبک» را نادرست و سادهانگارانه دانسته و هشدار داده که فعالشدن آن، ایران را به ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد ببرد و این امر میتواند پیامدهای حقوقی، سیاسی و اقتصادی جدی و بلندمدتی ایجاد کند. او بر ضرورت توجه دقیق به حقوق بینالملل و پرهیز از سادهانگاری پیامدهای آن تأکید دارد.
محمد صدر، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز بر لزوم حفظ ادبیات دیپلماتیک و دوری از لحن نظامی تأکید کرده و معتقد است که وزیر خارجه باید از ورود به سیاست داخلی پرهیز کند، مذاکرات را بهموقع آغاز نماید و حساسیتها و بنبستهای احتمالی را به روشنی منتقل کند. او استفاده کامل از ابزارهای نرم دیپلماتیک و تفکیک سیاست داخلی از خارجی را ضروری میداند.
عباس عبدی با نگاهی ساختاری به وزارت خارجه، این نهاد و وزیر را فاقد ابتکار و خلاقیت توصیف کرده و معتقد است اظهارات نسنجیده میتواند ناکارآمدی را تشدید کند. او بر ضرورت رعایت مرزهای استقلال نهادی و پرهیز از سخنگفتن وزیر به سبک نظامیان یا نمایندگان مجلس تأکید کرده است. عبدی وزارت خارجه را در اتخاذ رویکرد میانمدت و تمرکز فعالیتها، ناکام میداند و آن را وابسته به اقدامات مقطعی و اقتضائی توصیف میکند.
جمعبندی این دیدگاهها نشان میدهد که عملکرد عراقچی از دو منظر بررسی میشود: حامیان او محدودیتها و بحرانها را عامل احتیاط و انفعال او میدانند و منتقدان، ضعف ساختاری، فقدان ابتکار و بیتوجهی به نقش دیپلماتیک را برجسته میکنند. در این میان، ساختار تصمیمگیری و شرایط حساس منطقهای و بینالمللی بهعنوان عواملی که قدرت مانور وزارت خارجه را کاهش میدهد، نقش مهمی در این ارزیابیها دارد./ منبع
