از تلآویو تا تهران؛ مرز باریک مشروعیت و تجاوز نظامی در حقوق بینالملل
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «از تلآویو تا تهران؛ مرز باریک مشروعیت و تجاوز نظامی در حقوق بینالملل» به قلم سید محمدمهدی سیدناصری در دیپلماسی ایرانی منتشر شده است. نویسنده با اتکا به اصول حقوق بینالملل، اقدام نظامی اسرائیل علیه ایران را از منظر حق توسل به زور بررسی کرده و با رد شواهد کافی درباره قریبالوقوعبودن تهدید هستهای ایران، این عملیات را مغایر ماده چهار منشور ملل متحد و مصداق تجاوز سرزمینی میداند. در ادامه، چکیده این یادداشت را میخوانید.
در روز بیستوسوم خردادماه سال ۱۴۰۴، اسرائیل عملیاتی گسترده علیه ایران آغاز کرد که تأسیسات هستهای، دانشمندان، رهبران و فرماندهان نظامی را هدف قرار داد. این اقدام از منظر «حق توسل به زور» در حقوق بینالملل تقریباً بهطور قطع غیرقانونی ارزیابی میشود، مگر آنکه با دفاع مشروع موضوع ماده ۵۱ منشور ملل متحد توجیه شود. دفاع مشروع شامل دفع حمله مسلحانهای است که بالفعل رخ داده یا قریبالوقوع باشد و رعایت معیارهای ضرورت و تناسب نیز الزامی است. در این مورد، هدف عملیات، پیشگیری از حمله هستهای آینده ایران است که وقوع آن هنوز محقق نشده و وضعیت واکنش به حمله در حال وقوع یا بالفعل وجود ندارد. سه برداشت حقوقی درباره توسل به زور برای جلوگیری از حمله آینده مطرح است: «امکان اقدام پیشگیرانه برای دفع تهدیدات علیه موجودیت، امکان اقدام برای جلوگیری از حمله قریبالوقوع و امکان اقدام فقط در برابر حمله بالفعل. رویکرد اول غیرقابل دفاع بوده و مشابه استدلالهای مطرحشده برای جنگ عراق یا حمله روسیه به اوکراین است، در نتیجه تنها مبنای احتمالی، برداشت دوم یعنی دفاع پیشدستانه در برابر حمله قریبالوقوع است».
قریبالوقوعبودن به دو شکل تفسیر شده است: «تفسیر زمانی که حمله در شرف وقوع باشد و تفسیر علتمحور که بر کسب قابلیت و قصد قطعی اجرا در آینده تأکید دارد، همراه با ضرورت واکنش فوری». با توجه به فقدان سلاح هستهای در ایران، در تفسیر زمانی، امکانی برای ادعای قریبالوقوعبودن وجود ندارد. در تفسیر علتمحور، اسرائیل باید ثابت کند که رهبر ایران تعهد برگشتناپذیر به حمله هستهای داشته و اکنون آخرین فرصت برای جلوگیری از آن بوده است. شواهد عمومی شامل لفاظیهای مقامات ایرانی علیه اسرائیل وجود دارد، اما این اظهارات بیشتر جنبه سیاسی داخلی داشته و بهتنهایی نیت واقعی برای استفاده از سلاح هستهای را اثبات نمیکند. مدرکی دال بر تعهد قطعی بهچنین حملهای ارائه نشده است. حتی با فرض وجود چنین قصدی، شرایط آخرین فرصت قابل احراز نیست، زیرا چند ماه تا دستیابی به سلاح هستهای فاصله باقی مانده و مذاکرات میان ایران و آمریکا جریان داشته است.
بر این اساس، حتی با پذیرش وسیعترین برداشت از دفاع پیشدستانه، استفاده اسرائیل از زور بهدلیل نبود شواهد کافی از نیت قطعی و فقدان ضرورت فوری، غیرقانونی خواهد بود و نقض ماده چهار منشور ملل متحد محسوب میشود که در شمار «تجاوز سرزمینی» قرار میگیرد.
علاوهبر این، از نظر حقوق مخاصمات مسلحانه، حملات مستقیم به دانشمندان هستهای ایران مشکلزاست. اگر این افراد عضو نیروهای مسلح باشند، هدف مشروع جنگی به شمار میآیند، اما در صورت غیرنظامیبودن، حتی مشارکت در تحقیقات تسلیحاتی، آنان را از مصونیت خارج نمیکند. نمونه تاریخی پژوهشگران غیرنظامی پروژه منهتن نشان میدهد که هرچند تأسیسات محل کار میتواند هدف نظامی باشد، خود افراد غیرنظامی نمیتوانند هدف مستقیم حمله قرار گیرند. این تمایز میان هدف قراردادن زیرساختها و افراد، یکی از اصول بنیادین حقوق بشردوستانه بینالمللی است که در مخاصمات مسلحانه باید رعایت شود./ منبع
