جایگاه بندر چابهار در میانه تنش پاکستان و افغانستان
طالبان برای کاهش فشار پاکستان، مسیر چابهار را فعال میکند.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «جایگاه بندر چابهار در میانه تنش پاکستان و افغانستان» در اندیشکده تهران منتشر شده است. این متن به بررسی موقعیت راهبردی بندر چابهار در میانه تنشهای پاکستان و طالبان میپردازد و چگونگی تبدیل آن به فرصت اقتصادی و چالش ژئوپلیتیکی برای ایران را توضیح میدهد. محور اصلی یادداشت تأکید بر ضرورت توسعه بیطرفانه زیرساختهای بندر و پرهیز از ورود تهران به رقابت هند، کابل و اسلامآباد است. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
تنش اخیر میان پاکستان و طالبان باعث بستهشدن مرزهای زمینی و توقف تردد تجاری میان دو کشور شده و افغانستان در این وضعیت فشار لجستیکی بیسابقهای را تجربه کرده است. در پی این محدودیتها، طالبان بار دیگر بر اهمیت بندر چابهار تمرکز یافته و آن را گزینهای راهبردی برای تأمین نیازهای تجاری افغانستان ارزیابی میکند. این شرایط ایران را در موقعیتی دوگانه قرار داده است؛ از یکسو فرصت توسعه مسیر ترانزیتی چابهار و کسب درآمدهای جدید شکل گرفته و از سوی دیگر، احتمال گرفتارشدن تهران در رقابت ژئوپلیتیکی میان کابل، دهلی و اسلامآباد وجود دارد.
افغانستان با بستهشدن مرزهای تورخم و اسپین بولدک، دسترسی خود به بندرهای کراچی و گوادر را از دست داده و چابهار را تنها مسیر عملیاتی خود یافته است. طالبان دریافت که وابستگی کامل به پاکستان، بهویژه در دورههای تنش، میتواند به آسیبپذیری ساختاری منجر شود و ازاینرو استفاده از چابهار اهمیت راهبردی پیدا کرده است. با این حال، این مسیر با چالشهای زیرساختی مواجه است. هرچند اتصال ریلی چابهار به زاهدان حدود ۸۰ درصد پیشرفت داشته و مسیر زمینی دوم میلک نیز در حال احداث است، اما بندر هنوز به ظرفیت کامل خود نرسیده و برای مدیریت بار سنگین تجاری نیاز به تجهیز انبارها، سردخانهها و امکانات تخلیه دارد. با رفع این نواقص و رقابتیشدن قیمتها، چابهار میتواند به مسیر اصلی ترانزیت افغانستان تبدیل شود و بخشی از اهداف توسعهای ایران در استان سیستان و بلوچستان را محقق سازد. در بستر منطقهای، رقابت میان هند و پاکستان نقش تعیینکنندهای دارد. هند از گذشته تمایل داشته ارتباط مستقیم با افغانستان برقرار کند و نگاه خود به چابهار را در این چارچوب تعریف کرده است.
در دوران جدید تنش میان دهلی و اسلامآباد، هند روابط خود را با طالبان تقویت کرده و عبور هر کامیون از مسیر چابهار را گامی برای کاهش انحصار پاکستان در ترانزیت میداند. هند موفق شده است معافیتی ۶ ماهه برای فعالیتهای خود در چابهار کسب کند و این امر ممکن است انگیزه بیشتری برای توسعه همکاریها با کابل ایجاد کند. با افزایش همکاری میان هند و افغانستان در حوزه چابهار، روابط ایران با پاکستان در معرض حساسیت بیشتری قرار خواهد گرفت؛ زیرا اسلامآباد نسبت به حضور هند در منطقه مکران واکنش منفی نشان میدهد. چنین وضعیتی میتواند هزینههای امنیتی را برای ایران افزایش دهد و توازن ژئوپلیتیک منطقه را تحت تأثیر قرار دهد. از سوی دیگر، ایران باید توجه کند که در صورت بهبود روابط کابل و اسلامآباد، بخشی از تجارت افغانستان ممکن است دوباره به مسیر پاکستان بازگردد. بنابراین، توسعه چابهار نباید بر فرض تداوم تضاد میان دو کشور استوار باشد.
راهبرد مطلوب برای ایران، تقویت زیرساختها و ظرفیتهای لجستیکی بندر بدون ورود به رقابتهای سیاسی میان دهلی، کابل و اسلامآباد است. با این رویکرد، چابهار میتواند به بندری چندملیتی و باز برای کشورهای منطقه تبدیل شود. جذب بار ترانزیتی افغانستان فرصت مناسبی است تا ایران با دیپلماسی فعال و ارائه مشوقهای اقتصادی، مسیر تجاری کشورهای آسیای میانه را نیز به این بندر هدایت کند و جایگاه چابهار را به عنوان یک مرکز ترانزیت منطقهای تثبیت سازد./ منبع
