آیا کردها متحد جدید اردوغان خواهند بود؟
به گزارش اطلس دیپلماسی یادداشتی بهعنوان «آیا کردها متحد جدید اردوغان خواهند شد؟» دراندیشکده تهران منتشر شده است؛ این یادداشت به بررسی روند صلح تاریخی میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان میپردازد و با تمرکز بر پیامدهای داخلی و سیاسی این مصالحه، فرصتها و چالشهای ائتلاف احتمالی اردوغان با احزاب کردی را در چارچوب تغییرات جدید قانون اساسی ترکیه تحلیل میکند. در ادامه، چکیده این یادداشت ارائه میشود.
در یک تحول تاریخی که میتواند سیاست ترکیه را متحول کند، دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک.) پس از ماهها مذاکره محرمانه در اسلو و بغداد با میانجیگری نروژ و سازمان ملل، وارد مسیر دستیابی به توافق صلح جامع شدهاند.
این مصالحه شامل آتشبس دائمی، خلع سلاح تدریجی پ.ک.ک. و شروع فرآیندی برای بهرسمیتشناختن حقوق شهروندی کردها در چارچوب قانون اساسی ترکیه است. درگیریهای مسلحانه میان دولت ترکیه و پ.ک.ک. حدود چهار دهه به طول انجامید و در این مدت نزدیک به چهل هزار نفر جان خود را از دست دادند. عبدالله اوجالان، رهبر پ.ک.ک. در سال ۱۳۷۷ توسط نیروهای امنیتی ترکیه بازداشت شد و تاکنون در زندان ایمرالی محبوس است. ترکیه، آمریکا و اتحادیه اروپا، پ.ک.ک. را برای سالها یک گروه تروریستی قلمداد میکردند. اکنون با چرخشی چشمگیر، این حزب مسلح آماده است تا افراطگرایی را کنار بگذارد و در عوض، دولت ترکیه، تروریستیخواندن آن را لغو و به کردها امتیازاتی اعطا کند. کردها حدود ۱۷ تا ۲۳ درصد جمعیت ترکیه را تشکیل میدهند و بیشتر در استانهای کمتر توسعهیافته جنوبشرقی این کشور سکونت دارند.
این فرآیند مصالحه از روز ۱۳ بهمنماه سال گذشته آغاز شد؛ زمانی که عبدالله اوجالان، در حالیکه همچنان در زندان بود، در پیامی ویدیویی از پیروان خود خواست سلاحها را کنار بگذارند و بهسوی فعالیت سیاسی دموکراتیک حرکت کنند. در اسفند همان سال، کمیته اجرایی پ.ک.ک. این درخواست را تأیید و آتشبس یکطرفه فوری را اعلام کرد.
کمی بعد، در دوازدهمین کنگره این حزب در بغداد، پ.ک.ک. رسماً تصمیم به انحلال و پایان مبارزه مسلحانه گرفت. مدتی بعد، در یک مراسم نمادین در شهر کردنشین سلیمانیه در شرق عراق، شماری از جنگجویان پ.ک.ک. تسلیحات خود را از بین بردند. این اقدامات سرانجام در ۳۰ تیرماه مورد توجه رجبطیباردوغان قرار گرفت. اردوغان از حمایت اوجالان از فرآیند صلح قدردانی و اعلام کرد که طرحهای ویژه توسعه اقتصادی را برای مناطق جنوبشرق کشور آغاز خواهد کرد. مراد کاراییلان، از فرماندهان ارشد پ.ک.ک. نیز در پیامی ویدیویی تأکید کرد که این جنبش وارد مرحله جدیدی شده است که در آن سیاست و گفتوگو جای سلاح را خواهد گرفت.
واکنشهای سیاسی در ترکیه متفاوت بوده است. در حالیکه جناحهای میانهرو و لیبرال از توافق استقبال کردند، برخی احزاب ملیگرا بهویژه حزب حرکت ملی (MHP) آن را امتیازدهی به تروریسم تلقی نمودند. طبق نظرسنجی انجامشده، فقط دوازده درصد شهروندان ترکیه معتقدند شورش کردی پایان یافته است. بسیاری از تحلیلگران سیاسی چون فاضل آلپرن، استاد دانشگاه سابانجی، این توافق را زمینهساز بازتعریف رابطه دولت و اقلیتهای قومی ترکیه میدانند.
در دوره ریاستجمهوری اردوغان، کشور بهتدریج به سمت اقتدارگرایی حرکت کرده است. اعتراضات پارک گزی در سال ۱۳۹۲ و کودتای ناکام سال ۱۳۹۵ در این روند مؤثر بودند. مهمتر از آن، اصلاحات اساسی قانون اساسی در بهمن سال ۱۳۹۵ بود که در آن نظام سیاسی ترکیه از جمهوری پارلمانی به جمهوری ریاستی تغییر یافت و با حذف سمت نخستوزیری، رئیسجمهور با رأی مستقیم مردم به عالیترین مقام اجرایی بدل شد و میتواند وزرا را بدون نیاز به تأیید مجلس منصوب یا برکنار کند.
در انتخابات شهرداریهای سال ۱۴۰۳، حزب عدالت و توسعه به رهبری اردوغان ۳۵.۴ درصد آرا و حزب جمهوریخلق (حزب اصلی مخالف) ۳۷.۷ درصد آرا را کسب کردند. اردوغان، با توجه به این نتایج، میداند تنها راه تثبیت قدرت درانتخابات ریاستجمهوری سال ۱۴۰۷ و شهرداریهای سال ۱۴۰۸ ائتلاف با نیروهای جدید است. با توجه به توافق اخیر با پ.ک.ک. ائتلاف با حزب کردی «برابری و دموکراسی خلق» که نماینده عمده کردها در مجلس ترکیه است، از گزینههای محتمل اردوغان برای آینده خواهد بود./ منبع
