چین و نفوذ راهبردی در قفقاز جنوبی
به گزارش اطلس دیپلماسی یادداشتی با عنوان «چین و نفوذ راهبردی در قفقاز جنوبی» به قلم امیل آودالیانی (Emil Avdaliani) در بنیاد آبزرور (Observer Research Foundation) منتشر شده است. این یادداشت به بررسی افزایش نقش اقتصادی و سیاسی چین در قفقاز جنوبی میپردازد؛ جایی که پکن با بهرهگیری از ابتکار کمربند و جاده و مسیر ترانزیتی «کریدور میانی» میکوشد جایگزین مسیرهای پرریسک روسیه و غرب آسیا شود. نویسنده تأکید میکند که این منطقه برای چین نهتنها گذرگاهی تجاری بلکه عرصهای راهبردی در رقابت قدرتهای بزرگ است. در ادامه، چکیده این مطلب آمده است.
چین در سالهای اخیر تعامل اقتصادی و مناسبات سیاسی خود با کشورهای منطقه قفقاز جنوبی را گسترش داده و این حوزه را از منظر ترانزیتی و راهبردی برجسته کرده است. تلاش چین بر استفاده از کریدور میانی متمرکز است که مسیری زمینی کوتاه میان چین و اتحادیه اروپا فراهم میآورد و بهطور فزاینده جایگزینی برای مسیر شمالی روسیه و راههای دریایی پرریسک شده است. زیرساختهای موجود از جمله راهآهن باکو–تفلیس–قارص و بنادر مدرن کنار دریای خزر و سیاه، زمینه را برای تقویت این مسیر فراهم ساخته و موقعیت گرجستان و آذربایجان را بهعنوان شرکای ضروری در شبکه ترانزیتی تقویت کرده است.
پس از آغاز جنگ در اوکراین در ماه فوریه ۲۰۲۲ و تشدید محدودیتها و نااطمینانیهای ترانزیتی در مسیر روسیه، اهمیت کریدور میانی بهسرعت افزایش یافت و چین را به بازنگری در وابستگی به مسیرهای شمالی واداشت. در ماه آگوست ۲۰۲۵ نمایندگان راهآهن گرجستان، آذربایجان و قزاقستان با برنامهای برای ورود «شرکت حملونقل کانتینری راهآهن چین» به شرکت کریدور میانی موافقت کردند؛ این تغییرات امکان تنوعبخشی بیشتر مسیرها و کاهش حساسیت چین نسبت به موانع دریایی و زمینی سنتی را فراهم میسازد. افزون بر این، توافق اتصال آذربایجان به نخجوان از طریق سیونیک در روز ۸ آگوست ۲۰۲۵ موسوم به TRIPP چشمانداز جدیدی برای اتصال منطقهای ایجاد کرده که دسترسی چین به ارمنستان و ترکیه را آسانتر میسازد.
گسترش حضور چین در قفقاز جنوبی علاوه بر منافع اقتصادی جنبههای راهبردی نیز دارد. دسترسی به سواحل دریای سیاه برای پکن موقعیتی حساس فراهم میآورد زیرا این منطقه نقطه تقاطع منافع روسیه، ترکیه و غرب است و در زنجیره تأمین جهانی انرژی و غلات نقش کلیدی دارد. چین در پی کاهش تکیه بر مسیرهای دریایی است و تحولات امنیتی در غرب آسیا و تهدیدهای دریایی مانند فعالیت گروههای شورشی در یمن، این انگیزه را تقویت کرده است. همزمان پروژههای راهآهن در آسیای میانه از جمله مسیر چین–قرقیزستان–ازبکستان و طرحهای بندری غربی مانند طرحهای مرتبط با بندر آناکلیا در گرجستان، در چشمانداز یک کریدور یکپارچه قرار میگیرند.
ابعاد اقتصادی این تعاملها در بخش انرژی پاک و خودروهای برقی نیز آشکار شده است. واردات خودروهای هیبرید و برقی چینی به آذربایجان در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۱۵۵۰۰ دستگاه گزارش شده و در گرجستان نیز در نیمه اول سال ۲۰۲۵ حدود ۳۶۱۶ خودرو برقی وارد شده که افزایشی تقریباً ۸۸درصدی نسبت به ۱۹۲۲ دستگاه در سال ۲۰۲۴ را نشان میدهد. چین اکنون پس از ایالات متحده دومین تأمینکننده خودروهای برقی گرجستان است و بحثهایی درباره تولید احتمالی خودرو در شهر کوتائیسیمطرح شده است که میتواند نقش دیگری در تقویت زنجیرههای عرضه منطقهای ایفا کند.
آینده نفوذ چین در قفقاز جنوبی تا حد زیادی به تحولات گستردهتری چون نتیجه جنگ اوکراین وابسته است زیرا پیروزی احتمالی روسیه میتواند جذابیت مسیر شمالی را بازیابی کند و تا اندازهای تمایل پکن به سرمایهگذاری در کریدور میانی را کاهش دهد. با این حال هماکنون تحرکات اقتصادی و توافقهای سیاسی میان کشورهای منطقه نشان از شکلگیری چین بهعنوان بازیگری جدید و تعیینکننده در یک قفقاز چندقطبی دارد که بازیگران سنتی از جمله روسیه، ایالات متحده، ایران و ترکیه ناگزیر به توجه به حضور پکن خواهند شد./ منبع
