بازگشت مشکل اشاعه هستهای
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقالهای با عنوان «بازگشت مشکل اشاعه هستهای» به قلم ماریانو-فلورنتینو کوئلار (Mariano-Florentino Cuéllar)، ارنست جی. مونیز (Ernest J. Moniz) و مگان ال. اوسالیوان (Meghan L. O’Sullivan) در فارن افرز (Foreign Affairs) منتشر شده است. این مقاله به افزایش تهدیدات اشاعه هستهای در عصر جدید و نیاز به بازنگری راهبرد آمریکا برای جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای میپردازد. در ادامه، چکیده مطلب آمده است.
در سال ۱۹۶۴، انفجار هستهای چین در سینکیانگ، آمریکا را به تشکیل کمیتهای به رهبری روزول گیلپاتریک برای مقابله با اشاعه هستهای واداشت. این کمیته، جلوگیری از گسترش تسلیحات هستهای را اولویت امنیت ملی دانست و طرحی شامل معاهدات چندجانبه، همکاری با شوروی، تضمینهای امنیتی، حمایت از برنامههای علمی غیرنظامی و تهدید به تحریم ارائه کرد. این تلاشها موفقیتآمیز بود؛ تنها ۹ کشور تسلیحات هستهای دارند و کره شمالی تنها کشور قرن بیستویکم است که به آن دست یافته است.
اما چشمانداز هستهای در حال تغییر است. چین زرادخانه هستهای خود را گسترش میدهد، روسیه در جنگ اوکراین تهدیدات هستهای کرده، و برنامه هستهای ایران، با وجود حملات اخیر آمریکا و اسرائیل، نابود نشده است. متحدان آمریکا، نگران امنیت و تعهدات واشنگتن، به فکر تسلیحات هستهای هستند. فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی، ساخت بمب را آسانتر کرده و معاهدات بینالمللی، از جمله پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای (NPT)، تضعیف شدهاند. همکاری قدرتهای بزرگ نیز متوقف شده است.
گروهی دوحزبی در سال گذشته، الهامگرفته از کمیته گیلپاتریک، تشکیل شد و نتیجه گرفت که اشاعه هستهای توسط هر کشوری، قدرت آمریکا را کاهش میدهد، برنامهریزی استراتژیک را پیچیده میکند و خطر استفاده هستهای، حوادث و فجایع را افزایش میدهد. برای پیشگیری، آمریکا باید اتحادهای امنیتی را بازسازی کند، اقدامات کاهش خطر را با رقبا پیش ببرد و تقاضای تسلیحات هستهای را کاهش دهد. واشنگتن باید متحدان را از حمایت خود مطمئن کند و از فناوریهایی مانند هوش مصنوعی برای تقویت نظارت بینالمللی و جلوگیری از فعالیتهای غیرقانونی استفاده کند.
در گذشته، آمریکا و شوروی با وجود اختلافات، در ایجاد شبکهای از معاهدات و نهادها برای جلوگیری از اشاعه همکاری کردند. پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای در سال ۱۹۶۸ امضا شد و چین پس از پیوستن در سال ۱۹۹۲، بهصورت گزینشی در تلاشهای ضد اشاعه مشارکت کرد. اما بهتازگی، مسکو و پکن تلاشهای خود را کاهش دادهاند. روسیه برای پیشبرد جنگ اوکراین، با ایران و کره شمالی همکاری نظامی کرده و پیشرفتهای هستهای آنها را نادیده گرفته است. تهدیدات هستهای پوتین در سال ۲۰۲۳ و تعلیق مشارکت در پیمان استارت نو (۲۰۱۰) نگرانیها را افزایش داده است. چین با گسترش زرادخانه هستهای و موضع نظامی تهاجمی، نظم دوقطبی هستهای را به سهقطبی تبدیل کرده است.
متحدان آمریکا، از جمله آلمان، ژاپن، لهستان، عربستان و کره جنوبی، بهدلیل تهدیدات چین، کره شمالی و روسیه و تردید در تعهدات آمریکا، بهدنبال تسلیحات هستهای یا ترتیبات امنیتی مستقل هستند. چتر هستهای آمریکا در گذشته مانع اشاعه شد، اما اکنون متحدان بهدلیل اختلافات تجاری، انتقادات واشنگتن از «سوءاستفاده» آنها و کاهش حضور نظامی آمریکا، به آن اعتماد ندارند. اشاعه توسط متحدان میتواند واکنشهای بیثباتکننده رقبا را برانگیزد و نفوذ آمریکا را کاهش دهد.
آمریکا باید با تقویت دفاع متعارف متحدان و حفظ چتر هستهای، پیمانی جدید برای بازدارندگی ایجاد کند. متحدان باید سامانههای نظامی، از جمله دفاع موشکی و ضد پهپاد را تقویت کنند. هماهنگی نظامی-سیاسی، مانند تصمیم توکیو و واشنگتن برای ارتقای گفتوگوهای بازدارندگی، ضروری است. آمریکا باید با چین و روسیه برای کاهش خطر همکاری کند؛ از جمله تمدید پیمان استارت نو و تعهد مشترک به عدم استفاده از تسلیحات هستهای علیه کشورهای غیرهستهای. چین میتواند تحریمهای سازمان ملل علیه کره شمالی را تقویت کند و روسیه میتواند ایران را به همکاری با آژانس بینالمللی انرژی اتمی ترغیب نماید.
فناوریهای نوظهور مانند هوش مصنوعی و چاپ سهبعدی، موانع فنی اشاعه را کاهش دادهاند، اما میتوانند برای تشخیص فعالیتهای غیرقانونی نیز استفاده شوند. آمریکا باید گفتوگوهای فنی با چین و روسیه برای ارتقای استانداردهای امنیت هستهای و جلوگیری از دسترسی تروریستها به مواد هستهای را احیا کند. جلوگیری از اشاعه نیازمند حمایت دوحزبی است، زیرا جهان با اشاعه حتی چند کشور، خطرناکتر خواهد شد./ منبع
