جنگ با ایران و تضعیف رژیم عدم اشاعه هسته‌ای

در نیویورک، کشورهای عضو پیمان عدم اشاعه هسته‌ای در حالی برای کنفرانس بازنگری پنج‌ساله گرد هم آمده‌اند که نظم هسته‌ای جهانی با فشارهای بی‌سابقه‌ای مواجه است. این نشست در سایه جنگی برگزار می‌شود که آمریکا و اسرائیل علیه ایران به راه انداخته‌اند و آن را با ادعای نزدیک بودن ایران به تولید سلاح هسته‌ای توجیه کرده‌اند. این هم‌زمانی توجه‌ها را به کارآمدی توافق اصلی پیمان و توان آن در مدیریت ریسک‌های هسته‌ای جلب کرده است.

پیمان عدم اشاعه که از سال ۱۹۷۰ اجرایی شد، بر سه رکن استوار است: کشورهای غیرهسته‌ای متعهد به عدم دستیابی به سلاح هسته‌ای می‌شوند؛ پنج قدرت هسته‌ای شامل آمریکا، انگلیس، فرانسه، روسیه و چین متعهد به جلوگیری از گسترش این سلاح‌ها و حرکت به‌سوی خلع سلاح هستند؛ و همه اعضا حق توسعه فناوری هسته‌ای صلح‌آمیز تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را دارند. هر پنج سال یک‌بار نیز میزان پایبندی به این تعهدات بررسی می‌شود.

در این میان، پرونده ایران به موضوعی محوری تبدیل شده است. نگرانی‌هایی درباره محدودیت دسترسی بازرسان و غنی‌سازی اورانیوم فراتر از سطح معمول وجود دارد، اما آژانس و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا وجود یک برنامه فعال تسلیحاتی را تأیید نکرده‌اند. با این حال، اقدام نظامی علیه ایران از سوی یک قدرت هسته‌ای و کشوری خارج از پیمان، بدون اثبات قطعی، تنش‌هایی اساسی در چارچوب پیمان ایجاد کرده است.

استفاده از زور نه‌تنها ابهام هسته‌ای را رفع نمی‌کند، بلکه شرایط را برای راستی‌آزمایی دشوارتر می‌سازد و این تصور را تضعیف می‌کند که پایبندی به تعهدات می‌تواند امنیت ایجاد کند. ایران در مواضع دیپلماتیک خود بر حق استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای طبق ماده چهار پیمان تأکید کرده و حمله به تأسیسات تحت نظارت را محکوم کرده است. همچنین به وضعیت مبهم هسته‌ای اسرائیل و عدم تحقق منطقه عاری از سلاح هسته‌ای در غرب‌آسیا اشاره کرده است.

این دیدگاه‌ها در میان بسیاری از کشورهای غیرهسته‌ای بازتاب دارد که معتقدند قواعد بین‌المللی به‌طور نابرابر اجرا می‌شوند. اگر تأسیسات تحت نظارت هدف حمله قرار گیرند، انگیزه پایبندی به نظام عدم اشاعه کاهش می‌یابد. برگزاری نشست در آمریکا نیز به‌دلیل نقش این کشور در درگیری، پرسش‌هایی درباره بی‌طرفی ایجاد کرده است.

در این کنفرانس، موضوعاتی چون محکومیت حمله به زیرساخت‌های هسته‌ای، نحوه برخورد با غنی‌سازی ایران در چارچوب قانونی، و مسئله عدم توازن منطقه‌ای مورد بحث قرار می‌گیرد. نبود اسرائیل در پیمان و وضعیت اعلام‌نشده آن، از عوامل اصلی این نابرابری تلقی می‌شود.

با وجود این چالش‌ها، پیمان عدم اشاعه همچنان طی بیش از پنج دهه نقش مهمی در جلوگیری از گسترش سلاح‌های هسته‌ای داشته است. اکنون چالش اصلی، حفظ اصول اساسی آن در شرایط بی‌اعتمادی و فشارهای ژئوپلیتیکی است؛ جایی که تداوم کارآمدی آن به میزان اعتماد کشورها به اجرای برابر تعهدات بستگی دارد./ منبع