دژی که چین برای نبرد با آمریکا ساخت

در سال ۲۰۱۸ و با شروع محدودیت‌های صادرات فناوری آمریکا به چین، شی جین‌پینگ با جمع کردن دانشمندان برتر کشور گرداگرد هم، صراحتا اعلام کرد که چین باید به خودکفایی فناورانه برسد تا امنیت اقتصادی‌اش حفظ شود. از آن زمان، پکن به‌طور چشمگیر در حوزه‌های راهبردی پیشرفت کرده و در برخی موارد به آمریکا نزدیک شده است: شرکت‌های خودروی برقی، استارتاپ‌های هوش مصنوعی، پژوهش‌های زیستی، و صنایع رباتیک چین اکنون در سطح جهانی قرار دارند.

در حوزه‌های غیر فناورانه نیز، پکن برای کاهش وابستگی گام‌هایی جدی برداشته است: سهم واردات در تولید ناخالص داخلی چین از ۲۲ درصد در دهه قبل به کمتر از ۱۸ درصد در سال ۲۰۲۳ رسیده. با این حال، به دلیل وسعت بازار داخلی و نیاز به کالاهای پیشرفته، خودکفایی کامل هنوز دور از دسترس است. در سال گذشته، چین ۲.۵ تریلیون دلار کالا وارد کرد که ۱۶۴ میلیارد دلار آن از آمریکا بود.

ریشه این راهبرد به برنامه «ساخت چین ۲۰۲۵» بازمی‌گردد که در سال ۲۰۱۵ ده بخش کلیدی از جمله رباتیک و خودروهای انرژی ‌نو را در اولویت قرار داد. اما با آغاز جنگ تجاری توسط ترامپ، شعار «خوداتکایی» پررنگ‌تر شد و پس از کووید-۱۹ و بسته شدن مرزها، مقامات چینی به ظرفیت اقتصاد ملی برای ایستادگی در برابر فشارهای خارجی اطمینان بیشتری یافتند.

در دوره بایدن، فشار غرب به‌رهبری آمریکا برای قطع دسترسی چین به فناوری‌های پیشرفته مانند نیمه‌رساناها بیشتر شد و شی در سال ۲۰۲۳ خواستار آمادگی برای «سناریوهای افراطی» گردید – که اشاره‌ای تلویحی به احتمال درگیری با آمریکاست.

کلیت راهبرد چین، بر تمرکز منابع دولتی استوار است. تنها در سال گذشته، چین ۵۰۰ میلیارد دلار در عرصه پژوهش و توسعه ( R&D) سرمایه‌گذاری کرد – تقریبا رقمی برابر با آمریکا (بر اساس قدرت خرید). در حوزه هوش مصنوعی، صندوق‌های دولتی نزدیک به ۲۰۰ میلیارد دلار به ۹۶۰۰ شرکت فعال در هوش مصنوعی تزریق کرده‌اند. شرکت‌هایی مانند Zhipu AI و DeepSeek اکنون رقبای جدی OpenAI محسوب می‌شوند و در کنار سرمایه‌گذاری دولتی، از شرکت‌هایی چون «علی‌بابا» و «تنسنت» نیز پشتیبانی مالی دریافت می‌کنند.

پیشرفت چین در عرصه اتوماسیون نیز قابل توجه است؛ خرید ربات‌های صنعتی توسط چین با مجموع سایر کشورها برابری می‌کند. تا پیش از این، ۷۵ درصد ربات‌ها وارداتی بودند، اما در سال ۲۰۲۳ تقریبا نیمی از بازار در دست سازندگان داخلی چین قرار گرفت. در عرصه ساخت ربات‌های انسان‌نما، شرکت‌هایی مانند UBTech وارد رقابت با شرکت تسلای ایلان ماسک شده‌اند.

در صنعت انرژی هسته‌ای نیز، چین از وابستگی به فناوری آمریکایی عبور کرده است. نیروگاه «سانمن» ابتدا با فناوری شرکت Westinghouse ساخته شد، اما نسل جدید آن با طراحی کاملا بومی به نام «هولونگ وان» در حال اجراست. این مدل هم ارزان‌تر و هم سریع‌تر ساخته می‌شود.

در صنایع نوظهور مانند خودروهای برقی، شرکت‌هایی نظیر CATL و BYD ضمن دریافت میلیاردها دلار یارانه دولتی، بیش از ۲۰ میلیارد دلار نیز صرف R&D کرده‌اند. اخیرا هر دو اعلام کردند که سیستم شارژدهی سریع جدیدی توسعه داده‌اند که شارژ کامل را در ۵ دقیقه ممکن می‌سازد.

در فضا، چین اکنون یکی از قدرت‌های اول تصویربرداری ماهواره‌ای است و پنج رتبه از یازده رتبه برتر جهانی را از آن خود کرده است. شرکت Chang Guang با ۱۱۷ ماهواره در مدار، امکان تصویربرداری تا ۴۰ بار در روز از هر نقطه زمین را فراهم کرده و حتی برخی کاربران از رصد بمب‌افکن‌های رادارگریز آمریکایی خبر داده‌اند.

در سطح راهبردی، چین انبارهای عظیمی از ذرت، نفت و فلزات اندوخته است و سهم یوان در تجارت خارجی را گسترش داده است و به توسعه سامانه‌های پرداخت جایگزین سوئیفت پرداخته است. وزارت دفاع آمریکا تخمین می‌زند که چین تعداد کلاهک‌های هسته‌ای خود را به بیش از ۶۰۰ عدد رسانده است.

توان دریایی چین نیز تقویت شده است. در سال ۲۰۲۳، ۵۳ درصد از توناژ جهانی کشتی‌های تجاری در چین ساخته شد – در مقابل تنها ۰.۱ درصد از آن آمریکا بود. این توان صنعتی، زمینه‌ساز گسترش سریع نیروی دریایی چین با بیش از ۳۷۰ کشتی و زیردریایی شده است.

اما چالش‌ها نیز قابل‌توجه‌اند. نبود شفافیت و ناکارآمدی در هزینه‌کردها، فساد گسترده و بدهی سنگین دولت محلی، جلوی بهره‌وری کامل از این سرمایه‌گذاری‌ها را گرفته است. نمونه بارز آن، محکومیت رئیس سابق یک غول صنعت نیمه‌رسانای دولتی به حبس ابد به‌خاطر فساد مالی است. از ۵۰۰ شرکت خودروی برقی که با حمایت محلی شروع به کار کردند، بسیاری شکست خورده‌اند.

در نهایت، تحلیلگران صندوق بین‌المللی پول هشدار می‌دهند که اگر اصلاحات اقتصادی جدی صورت نگیرد، چین بین سال‌های ۲۰۳۱ تا ۲۰۴۰ تنها رشد ۲.۸ درصدی خواهد داشت – نیمی از میانگین رشد دهه گذشته. /منبع