گرایش فرمانده ارتش پاکستان به ترامپ؛ بازگشت اسلام‌آباد به بازی ژئوپولیتیک؟

عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان پس از یک دوره فشار داخلی به‌دلیل مداخله در سیاست و در حالی‌که کشورش با بحران بدهی و ناامنی مواجه بود، اکنون نقش پررنگ‌تری در مناسبات خارجی ایفا می‌کند. دیدار خصوصی او با دونالد ترامپ در کاخ سفید و سپس انعقاد توافق تجاری جدید میان پاکستان و آمریکا، هم‌زمان با اعمال تعرفه‌های سنگین بر کالاهای هندی، نشانه‌ای از چرخش سیاست واشنگتن در قبال جنوب آسیا ارزیابی شده است.

روابط آمریکا و پاکستان که پس از کشته‌شدن اسامه بن‌لادن در سال ۲۰۱۱ و خروج آمریکا از افغانستان تیره شده بود، اکنون وارد مرحله‌ای جدید شده است. دو کشور بر تجارت، مبارزه با تروریسم و همکاری در سیاست‌های مربوط به غرب آسیا تمرکز کرده‌اند. حتی احتمال ازسرگیری فروش تسلیحات آمریکایی به پاکستان نیز مطرح شده، در حالی‌که بخش عمده تجهیزات نظامی پاکستان تاکنون از چین تأمین می‌شد.

در داخل پاکستان، حمایت عمومی از عمران‌خان، نخست‌وزیر پیشین که در زندان به‌سر می‌برد، همچنان پابرجاست. با این حال، در پی درگیری کوتاه‌مدت با هند، محبوبیت عاصم منیر افزایش یافته و دولت غیرنظامی مورد حمایت ارتش نیز اکثریت دو‌سوم پارلمان را به‌دست آورده است. این وضعیت گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال انتصاب او به مقام ریاست‌جمهوری را تقویت کرده؛ امری که ممکن است پاکستان را وارد چهارمین دوره حکومت نظامیان پس از استقلال کند.

عاصم منیر برخلاف فرماندهان پیشین، فرزند یک امام جماعت است، در مدرسه دینی آموزش دیده و حافظ قرآن محسوب می‌شود. او نخستین فرمانده ارتش پاکستان است که در آمریکا یا انگلیس آموزش ندیده، اما بنا بر اظهارات سخنگوی ارتش، شناخت خوبی از غرب دارد و مخالف جدی گروه‌های جهادی فعال در خاک پاکستان است. در عین حال، در نطقی که چند روز پیش از حمله‌ای در کشمیر ایراد کرد، به‌صراحت از غیرقابل‌زیستی هم‌زمان هندوان و مسلمانان در یک کشور سخن گفت و کشمیر را «رگ گردن» پاکستان توصیف کرد؛ اظهاراتی که برخی آن را نشانه موضع‌گیری‌های ایدئولوژیک او دانسته‌اند.

برخی نزدیکان منیر، او را فردی مذهبی اما عمل‌گرا توصیف می‌کنند که به اقتصاد علاقه دارد و الگوی نوسازی عربستان را تحسین می‌کند. با وجود پایبندی‌اش به مناسک دینی، نگاه او به حکومت‌داری سکولار است. با این حال، گفته می‌شود در قبال عمران‌خان موضعی تند دارد و ریسک‌پذیری‌اش از فرمانده پیشین بیشتر است. منتقدان، ارتقای اخیر او به درجه فیلد مارشال (بالاترین رتبه نظامی ممکن در ارتش پاکستان) را با اقدامات ایوب خان، نخستین دیکتاتور نظامی پاکستان، مقایسه کرده‌اند. عمران‌خان نیز از زندان اظهار داشته پاکستان اکنون تحت «قانون عاصم» اداره می‌شود، نه حکومت نظامی رسمی.

از سوی دیگر، برخی معتقدند حفظ ساختار «رهبری ترکیبی» فعلی به سود منیر است. او در ۵۷سالگی، قدرتمندترین فرمانده ارتش پاکستان از زمان مشرف است و با وجود نبود محدودیت دوره یا سن بازنشستگی، می‌تواند برای مدتی طولانی در قدرت بماند؛ به‌ویژه اگر دولت غیرنظامی همسو با او پایدار بماند و در سرکوب حامیان عمران‌خان، از جمله صدها بازداشت‌شده در هفته‌های اخیر، با ارتش هماهنگ عمل کند.

حمایت آمریکا از منیر احتمالاً تداوم خواهد یافت، چراکه واشنگتن از اقدامات اخیر ارتش پاکستان علیه داعش محلی تمجید کرده و برخی نزدیکان ترامپ به سرمایه‌گذاری در حوزه رمزارز و معادن پاکستان علاقه‌مند شده‌اند. همچنین، واشنگتن به نقش پاکستان در تعاملات با ایران و روند عادی‌سازی روابط با اسرائیل چشم دارد. در مقابل، آمریکا لحن انتقادی خود نسبت به برنامه موشک‌های دوربرد پاکستان را تعدیل کرده و در حال بررسی امکان فروش تجهیزات نظامی از جمله خودروهای زرهی و دوربین‌های دید در شب است.

هدف منیر، ایجاد رابطه‌ای چندلایه و پایدار با آمریکاست؛ اما این مسیر، مخاطره‌آمیز و پیچیده است. از یک‌سو، شرایط نابسامان اقتصادی پاکستان مانع جذب سرمایه‌گذاری خارجی است و از سوی دیگر، بی‌اعتمادی دوجانبه تلاش‌ها برای مقابله با تروریسم را تضعیف می‌کند. در حالی‌که مقام‌های پاکستانی تأکید دارند نزدیکی به آمریکا به بهای دوری از چین نخواهد بود، ممکن است چنین برداشتی در پکن پذیرفته نشود.

در مورد هند نیز، منیر خواهان بازگشت دهلی‌نو به میز مذاکره است؛ اما نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، موضع سرسختی اتخاذ کرده و هشدار داده در صورت وقوع حمله‌ای دیگر، واکنش نظامی شدیدتری نشان خواهد داد. سخنگوی ارتش پاکستان نیز تهدید کرده که در چنین شرایطی، حملات از عمق بیشتری آغاز خواهند شد. در حالی‌که قدرت فرمانده ارتش از ماه می افزایش یافته، خطر درگیری نظامی گسترده‌تری نیز در منطقه هسته‌ای جنوب آسیا افزایش یافته است./ منبع