آسیای مرکزی به پیمان ابراهیم میپیوندد؟
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقالهای با عنوان «آسیای مرکزی به پیمان ابراهیم میپیوندد؟» به قلم الدار ممدوف (Eldar Mamedov) در نشنال اینترست (National Interest) منتشر شده است. این مقاله، امکان گسترش پیمان ابراهیم به آسیای مرکزی، بهویژه قزاقستان، و موانع ژئوپلیتیکی آن را بررسی میکند. در ادامه، چکیده مطلب آمده است.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، بارها از گسترش پیمان ابراهیم به آذربایجان و آسیای مرکزی حمایت کرده است. این پیمان که در دوران دولت قبلی آمریکا شکل گرفت، بهدنبال ایجاد روابط دیپلماتیک بین اسرائیل و کشورهای اسلامی است. در حالی که پیشرفت مذاکرات با آذربایجان، بهدلیل اشتراک منافع مانند دشمنی با ایران و مناقشه با ارمنستان، محتمل بهنظر میرسد، برای آسیای مرکزی این چشمانداز دور از دسترس است. گرچه همکاری متقابل با منافع برخی از اسرائیلیها و کشورهای آسیای مرکزی همخوانی دارد، محدودیتهای ژئوپلیتیکی، پیشرفت دیپلماتیک کامل را غیرمحتمل میسازد. آسیای مرکزی، بهویژه قزاقستان که محتملترین کاندیدا محسوب میشود، بعید است به سطح روابط راهبردی آذربایجان با اسرائیل برسد.
اسرائیل از طریق راهبرد «پیرامونی» خود، که در دوران جنگ سرد برای مقابله با انزوای منطقهای از طریق ایجاد روابط با کشورهای غیرعرب مانند ترکیه کمالیست و ایران دوران پهلوی شکل گرفت، به آسیای مرکزی نزدیک شده است. انقلاب اسلامی سال ۱۹۷۹ در ایران و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی در دهه بعد، محیط راهبردی اسرائیل را تغییر داد. پس از به قدرت رسیدن انقلابیون ضداسرائیلی در تهران، فروپاشی شوروی موجب شکلگیری پنج کشور سکولار با اکثریت مسلمان شامل قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان، قرقیزستان و تاجیکستان شد. اسرائیل با بهرهگیری از جوامع یهودی تاریخی منطقه، از مهاجران اشکنازی تا یهودیان بخارایی (از جمله اجداد گیدون سعار، وزیر خارجه کنونی اسرائیل)، بهدنبال سه مزیت کلیدی است: نخست، تنوع دیپلماتیک و انرژی، زیرا پیوستن کشورهای اسلامی عضو سازمان ملل و سازمان همکاری اسلامی به پیمان ابراهیم، مشروعیت اسرائیل را در جهان اسلام تقویت میکند. قزاقستان ۲۲ درصد از نفت اسرائیل را از طریق مسیر کنسرسیوم خط لوله خزر تأمین میکند. دوم، بیاعتمادی نخبگان سکولار آسیای مرکزی به مدل اسلامگرای ایران، فرصتی برای گسترش نفوذ اسرائیل فراهم میکند. سوم، نفوذ راهبردی از طریق افتتاح سفارت اسرائیل در ترکمنستان در سال ۲۰۲۳، که با منطقه ترکمننشین ایران هممرز است، برای ایجاد پایگاه اطلاعاتی و بهرهبرداری از تنوع قومی ایران، از جمله حمایت از گروههای کرد، بلوچ و اهوازی، بهمنظور تضعیف تهران صورت گرفته است.
برای دولتهای آسیای مرکزی، همکاری با اسرائیل از منظر عملگرایانه جذاب است. تخصص اسرائیل در کشاورزی، مدیریت آب و امنیت سایبری با نیازهای منطقه، بهویژه در ازبکستان و ترکمنستان که با کمبود آب مواجهاند، همخوانی دارد و به مدرنسازی اقتصادی کمک میکند. مشارکت در ابتکارات مورد حمایت آمریکا مانند پیمان ابراهیم میتواند وابستگی بیش از حد به روسیه و چین را کاهش داده و جایگاه واشنگتن را در منطقه تقویت کند. با این حال، چهار مانع اصلی پیوستن کامل آسیای مرکزی به پیمان ابراهیم را غیرممکن میسازد. نخست، افکار عمومی منطقه که بهدلیل عملیات نظامی اسرائیل در غزه از آن بیزار شده است، حتی حکومتهای اقتدارگرا را تحت فشار قرار داده است. از آغاز جنگ غزه، حتی در نخستین کشورهای امضاکننده پیمان ابراهیم مانند امارات و بحرین، رویکردها سختتر شده و حمایت از قطعنامههای آتشبس سازمان ملل در غزه توسط آسیای مرکزی نشاندهنده ملاحظات این دولتها در قبال اسرائیل است. دوم، حملات اسرائیل به ایران، مسیرهای تجاری آسیای مرکزی به بنادر خلیج فارس مانند بندرعباس و چابهار را مختل میکند و تحریمهای آمریکا علیه ایران، زنجیرههای تأمین منطقه را به مسیرهای پرهزینه از طریق روسیه یا چین سوق داده است. سوم، گرچه حامیان پیمان ابراهیم بر پیوند کشورهای ترکزبان برای جلب مشارکت قزاقستان تأکید دارند، اما نقش آذربایجان در این زمینه محدود است و ترکیه، بهعنوان رهبر سازمان کشورهای ترک با مواضع ضداسرائیلی، همسویی را دشوار میکند. چهارم، فشارهای روسیه و چین که گسترش پیمان ابراهیم را بهعنوان نفوذ در حوزه نفوذ خود میبینند، همکاری را محدود میسازد.
نتیجه محتمل این است که آسیای مرکزی به همکاریهای کمریسک با اسرائیل، مانند فناوری کشاورزی و آموزش امنیت سایبری، ادامه دهد اما از اقدامات دیپلماتیک جسورانه خودداری کند. قزاقستان ممکن است مراسم امضای نمادینی برگزار کند؛ بهویژه اگر با مزایای دیپلماتیک و اقتصادی از واشنگتن همراه باشد. با این حال، گسترش پیمان به آسیای مرکزی بیشتر آرزوی آمریکا و اسرائیل است تا راهبردی عملی. آسیای مرکزی با حفظ توازن چندجانبه بین غرب، روسیه، چین، ترکیه، ایران و کشورهای حاشیه خلیج فارس، اولویت را به منافع سرد و اجتناب از هزینههای سنگین همکاری با اسرائیل میدهد. تلاشهای ترامپ در بهترین حالت پیروزی نمادینی برای واشنگتن بههمراه خواهد داشت و در بدترین حالت، کاهش نفوذ آمریکا در اوراسیا را آشکار خواهد کرد./ منبع