رقابت جهانی هوش مصنوعی: بازی خطرناک قدرت‌ها

در آستانه آغاز به‌کار دولت جدید آمریکا در سال ۲۰۲۵، سم آلتمن، مدیرعامل شرکت اوپن‌ای‌آی، در گفت‌وگویی با دونالد ترامپ پیش‌بینی کرد که آمریکا در دوره ریاست‌جمهوری او به هوش مصنوعی عمومی هم‌تراز انسان دست خواهد یافت. آلتمن دستیابی به این فناوری را بخشی از یک رقابت وجودی میان آمریکا و چین در زمینه هوش مصنوعی می‌داند. این نگاه، انگیزه اصلی پشت اقدامات گسترده دولت آمریکا از جمله کنترل‌های صادراتی علیه چین، پروژه عظیم «استارگیت» به ارزش پانصد میلیارد دلار، و طرح‌های شتاب‌دهنده توسعه هوش مصنوعی در دولت ترامپ آینده را توضیح می‌دهد.

هر دو کشور به‌طور گسترده در حال سرمایه‌گذاری روی هوش مصنوعی هستند، اما ظاهرا با اهداف متفاوتی. سیاست‌گذاران آمریکایی تمرکز خود را بر توسعه مدل‌های بسیار پیشرفته گذاشته‌اند، در حالی که رهبران چینی تاکید بیشتری بر کاربردهای عملی هوش مصنوعی دارند. در فضای فناوری سیلیکون‌ولی، حزب کمونیست چین به‌مراتب کمتر از همتایان آمریکایی به «هوش مصنوعی عمومی» باور دارد. اگرچه آزمایشگاه‌های پیشروی چین مانند دیپ‌سیک، ژی‌پو و استپ‌فان به‌دنبال هوش مصنوعی هم‌سطح ذهن انسان هستند، اما مقامات بلندپایه چینی به‌ندرت درباره هوش مصنوعی عمومی سخن می‌گویند.

در واقع، در زبان رسمی چین حتی واژه‌ای معادل هوش مصنوعی عمومی وجود ندارد. واژه مورد استفاده «هوش مصنوعی همه‌منظوره» است که بیشتر ناظر به کاربردهای متنوع یک سیستم است، نه هوشی با توانایی انسانی. علاوه بر آن، دولت چین تا کنون گام‌های عملی برای ساخت زیرساخت‌های مورد نیاز برای هوش مصنوعی عمومی برنداشته است. برخلاف آمریکا که در حال ساخت ابرخوشه‌های محاسباتی برای آموزش مدل‌های بزرگ است، چین در این حوزه عقب‌تر حرکت کرده است.

با این حال، شی جین ‌پینگ تاکید زیادی بر استفاده عملی از هوش مصنوعی دارد و بارها اعلام کرده که این فناوری باید به‌شدت به‌سوی کاربردهای مشخص و ملموس هدایت شود. از رباتیک صنعتی تا توسعه عامل‌های هوشمند نظیر مانوس، سیاست کلی چین در این مسیر قابل مشاهده است. با وجود این رویکرد، رهبران چین هدف کلی «پیشی‌گرفتن از آمریکا در علم و فناوری» را صراحتا بیان کرده‌اند.

یکی از دلایل این تفاوت در رویکرد، محدودیت‌های سخت‌افزاری ناشی از تحریم‌های آمریکا است. دولت بایدن با اعمال کنترل‌های صادراتی، دسترسی چین به تراشه‌های قدرتمند را محدود کرده و این موضوع مانعی جدی برای توسعه مدل‌های هوش مصنوعی عمومی محسوب می‌شود. دلیل دیگر ممکن است دیدگاه عمل‌گرایانه‌تر مقامات چینی نسبت به مفاهیم فناورانه‌ای چون هوش مصنوعی عمومی باشد. در صورتی که پیش‌بینی سیلیکون‌ولی درباره نزدیکی هوش مصنوعی عمومی نادرست باشد، تمرکز چین بر کاربردها تصمیمی هوشمندانه تلقی خواهد شد.

اما نگرانی مهم‌تری نیز وجود دارد: احتمال پنهان‌کاری چین در زمینه توسعه هوش مصنوعی عمومی. حزب کمونیست چین سابقه عدم شفافیت در پروژه‌های حساس مانند گسترش زرادخانه هسته‌ای را دارد. این پنهان‌کاری ممکن است ناشی از ترس چین از واکنش شدیدتر آمریکا در صورت اعلام آشکار جاه‌طلبی‌های هوش مصنوعی عمومی باشد.

بر این اساس، حتی اگر مسیرهای آشکار دو کشور در حوزه هوش مصنوعی  متفاوت به نظر برسد، رقابت پنهان همچنان شدید و واقعی است. اگر آمریکا زودتر از چین به هوش مصنوعی عمومی دست یابد، ممکن است پکن احساس کند موقعیت راهبردی خود را برای همیشه از دست داده و در واکنش، اقدامات تهاجمی نظیر عملیات سایبری، فشارهای دیپلماتیک یا حتی گزینه‌های نظامی را دنبال کند. از سوی دیگر، اگر چین در حال توسعه مخفیانه هوش مصنوعی عمومی باشد، آمریکا ممکن است با یک شگفتی فناورانه ناخوشایند روبه‌رو شده و برای بازگرداندن تعادل، اقدامات مشابهی انجام دهد.

این سناریوها نشان می‌دهند که هم‌زمانی شتاب در پیشرفت‌های هوش مصنوعی با تشدید رقابت‌های ژئوپلیتیکی آمریکا و چین، ترکیبی بی‌سابقه از ریسک را پدید آورده است. سیاست‌گذاران جهان هنوز آمادگی کافی برای مواجهه با این شرایط ندارند و بسیاری حتی از آخرین تحولات هوش مصنوعی بی‌اطلاع‌اند. اما برای کاهش این خطرات، باید از هم‌اکنون برنامه‌ریزی راهبردی صورت گیرد. سال‌های آینده بسیار پرریسک‌تر از آن چیزی خواهند بود که سرمایه‌گذاران و تصمیم‌گیرندگان سیاسی امروز تصور می‌کنند./ منبع