چین می‌تواند ناجی آفریقای جنوبی در برابر ترامپ باشد؟

آفریقای جنوبی کشوری با گذشته‌ای تاریک و حال‌و‌هوایی پرچالش است. در چنین شرایطی، نگاه به آینده می‌تواند امیدبخش باشد. در نگاه برخی از شهروندان این کشور، چین کلید عبور از بحران‌ها را در دست دارد. بسیاری از آن‌ها چین را جایگزینی مناسب برای غرب می‌دانند؛ غربی که به‌سوی درون‌گرایی رفته، کمک‌های خود را کاهش داده و کنترل‌های مرزی را تشدید کرده است. در این میان، تهدید آمریکا به اعمال تعرفه‌های ۳۰ درصدی بر واردات از آفریقای جنوبی، گزینه‌های جایگزین را به موضوعی مهم بدل کرده است. چین اکنون بزرگ‌ترین شریک تجاری آفریقای جنوبی است و حجم تجارت دوجانبه در دو دهه گذشته ۲۵برابر شده است. شرکت‌های چینی مانند«بی‌وای‌دی» در حال بررسی امکان تاسیس کارخانه در این کشور هستند.

با این حال، افکار عمومی نسبت به رابطه با چین یک‌دست نیست. براساس نظرسنجی موسسه تحقیقات اجتماعی، ۵۹ درصد از سیاه‌پوستان و ۳۴ درصد از سفیدپوستان بر این باورند که روسیه و چین فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری بیشتری از آمریکا و اتحادیه اروپا فراهم می‌کنند. اما وقتی پرسیده می‌شود که آیا آفریقای جنوبی باید در سیاست خارجی با چین، ایران و روسیه هم‌راستا شود، تنها ۴۱ درصد از سیاه‌پوستان و دوازده درصد از سفیدپوستان پاسخ مثبت می‌دهند.

در محافل سیاسی و اقتصادی شهرهایی مانند ژوهانسبورگ و کیپ‌تاون، در کنار اذعان به اهمیت چین، نگرانی‌هایی نسبت به عدم توازن تجاری نیز مطرح است. آفریقای جنوبی بیشتر مواد خام و معدنی صادر می‌کند و در مقابل کالاهای صنعتی و سرمایه‌ای وارد می‌کند. این کشور در سال ۲۰۲۳ حدود ۹.۷ میلیارد دلار کسری تجاری با چین داشته است. در سطح دیپلماتیک نیز، این کشور از موضع سنتی بی‌طرفی فاصله گرفته و اغلب از مواضع چین در نهادهایی مانند بریکس، گروه ۲۰ و سازمان ملل حمایت می‌کند. با این ‌حال، بسیاری از سیاست‌مداران میانه‌رو و رهبران اقتصادی، ایده نزدیکی کامل به چین و بی‌نیازی از غرب را رد می‌کنند.

روابط آفریقای جنوبی با آمریکا به پایین‌ترین سطح خود از زمان پایان آپارتاید رسیده است. دولت ترامپ و جمهوری‌خواهان کنگره تهدید به تحریم‌هایی کرده‌اند که بر پایه ادعاهایی همچون «نسل‌کشی علیه کشاورزان سفیدپوست» استوارند. افزون بر این، اختلافات واقعی نیز به تیرگی روابط دامن زده‌اند؛ از جمله اتهامات نسل‌کشی علیه اسرائیل در دادگاه بین‌المللی، و روابط تجاری و دیپلماتیک آفریقای جنوبی با روسیه و ایران. همچنین روابط با اروپا نیز در سال‌های اخیر پرتنش بوده، هرچند اتحادیه اروپا اکنون در تلاش برای جلب حمایت آفریقای جنوبی به‌عنوان یک کشور کلیدی در جنوب جهانی است.

جان استینهویزن، وزیر کشاورزی و رهبر حزب ائتلافی «اتحاد دموکراتیک» که رویکردی نزدیک به کسب‌و‌کار دارد، فرصت‌های تجاری بزرگی را در چین برای صادرات محصولاتی مانند مرکبات، شراب و خشکبار می‌بیند. با این‌ حال، او هشدار می‌دهد که ۷۵ درصد از سرمایه‌گذاری خارجی آفریقای جنوبی همچنان از سوی آمریکا، انگلیس و اتحادیه اروپا انجام می‌شود و جایگزینی آن در کوتاه‌مدت امکان‌پذیر نیست. به گفته رئیس موسسه مدیریت دانشگاه پرتوریا، تکیه صرف بر چین ساده‌انگارانه است؛ چراکه چین اگرچه خریدار اصلی مواد خام است، اما تنوع تجاری غرب بسیار بیشتر و حیاتی‌تر است.

برخی تحلیل‌گران، نزدیکی برخی سیاست‌مداران حزب حاکم را به چین ناشی از نزدیکی ایدئولوژیک می‌دانند. سابقه مبارزاتی حزب کنگره ملی آفریقا و ریشه‌های مارکسیستی آن باعث شده که بسیاری از اعضای آن جذب مدل رشد اقتصادی چین همراه با برنامه‌ریزی مرکزی و بخش دولتی قدرتمند شوند. اما تفاوت‌ها نیز پررنگ است. نظام بوروکراتیک آفریقای جنوبی از کارآمدی لازم برخوردار نیست، در حالی که چین بر پایه یک تکنوکراسی توانمند عمل می‌کند. شرکت‌های چینی از مقررات دست‌وپاگیر و بوروکراسی سنگین آفریقای جنوبی گله دارند و آن را مانعی بر سر راه سرمایه‌گذاری مؤثر می‌دانند.

همچنین انتقادهایی در داخل آفریقای جنوبی نسبت به عملکرد شرکت‌های چینی وجود دارد؛ از جمله عدم انتقال فناوری و مهارت‌های پیشرفته و نیز پرهیز از ارتقای کارکنان آفریقایی به سطوح مدیریتی. با این حال، سفیر چین در پرتوریا تاکید دارد که دولت چین هیچ مانع فنی مصنوعی برای انتقال فناوری ایجاد نکرده و بالعکس، شرکت‌های چینی را به انتقال سرمایه، دانش و نیروی انسانی متخصص تشویق می‌کند، به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند خودرو، باتری، انرژی‌های تجدیدپذیر و داروسازی. او بر ضرورت فراهم‌شدن بسترهای رقابتی در اقتصاد آفریقای جنوبی برای صنعتی‌شدن تدریجی تاکید می‌کند.

با وجود جذابیت مدل توسعه چین برای بسیاری از کشورهای آفریقایی، سفیر چین تصریح می‌کند که کشورش هیچ‌گاه به دولت‌های آفریقایی در زمینه مسیر توسعه دستور نمی‌دهد. با این حال، کارشناسان داخلی معتقدند رابطه کنونی چین و آفریقای جنوبی بیش از آن‌که مشارکتی و سازنده باشد، حالت استخراجی و یک‌سویه دارد. برای اصلاح این وضعیت، باید هم روابط با چین عمق یابد و هم پیوند با غرب حفظ شود.

در نهایت، راه‌حل جادویی در رابطه با چین وجود ندارد. برای پیشرفت، آفریقای جنوبی نیازمند اصلاحات اساسی در سیاست داخلی و تعادل‌گرایی در روابط خارجی است. در غیر این صورت، فارغ از این‌که آینده‌اش چینی باشد یا نه، از قافله توسعه عقب خواهد ماند./ منبع