شرق آفریقا و فرصت‌های توسعه تجارت برای ایران

در سال‌های اخیر، اهمیت راهبردی اقتصادی قاره آفریقا، به‌ویژه بخش شرقی آن، افزایش قابل توجهی یافته است. ایران با داشتن ظرفیت‌های بالای اقتصادی و فرهنگی، هنوز نتوانسته جایگاهی متناسب با این ظرفیت‌ها را در تجارت با قاره آفریقا پیدا کند؛ به‌طوری که سهم ایران از تجارت یک هزار و دویست میلیارد دلاری آفریقا تنها ۱.۲ میلیارد دلار است که یک‌هزارم کل را تشکیل می‌دهد و با توانایی‌های کشور هم‌خوانی ندارد. در این میان، شرق آفریقا با ذخایر عظیم منابع طبیعی و زیرساخت‌های بندری، محیطی مناسب برای افزایش تجارت ایران و بهره‌مندی از منافع اقتصادی این منطقه محسوب می‌شود.

جامعه شرق آفریقا شامل کشورهای کنیا، تانزانیا، اوگاندا، بوروندی، رواندا، سودان جنوبی، جمهوری دموکراتیک کنگو و سومالی است که جمعیتی بیش از ۳۵۰ میلیون نفر و تولید ناخالص داخلی بالغ بر ۳۵۶.۲۰ میلیارد دلار دارند. این جامعه یکی از بلوک‌های پیش‌رو اقتصادی آفریقا بوده و طی سالیان اخیر موفق به ایجاد منطقه تجارت آزاد، اتحادیه گمرکی و بازار مشترک برای اعضای خود شده است. در سال ۲۰۲۳، تجارت درون منطقه‌ای جامعه شرق آفریقا به ۱۲.۱ میلیارد دلار و تجارت با سایر جهان به هشتاد میلیارد دلار رسید. باوجود این رشد، چالش‌هایی نظیر بسته‌شدن مرزها، اختلافات تجاری و موانع غیرتعرفه‌ای ناشی از تنش‌ها و درگیری‌های داخلی، امکان تحقق کامل ظرفیت‌های تجاری را محدود ساخته است.

امکان دسترسی به سایر بازارهای آفریقایی از طریق ترتیبات تجاری ترجیحی مانند کومسا، سادک و اف‌سی‌اف‌تی‌ای نیز برای اعضای بازارهای آفریقایی وجود دارد. بازار مشترک شرق و جنوب آفریقا (کومسا) شامل ۲۱ کشور، جمعیتی بالغ بر ۵۶۰ میلیون نفر و تولید ناخالص داخلی ۷۶۸ میلیارد دلار است و بزرگ‌ترین سازوکار تجاری منطقه‌ای در آفریقا محسوب می‌شود. کشورهای کنیا، رواندا، اوگاندا، بوروندی و سودان جنوبی عضو این مجموعه هستند. همچنین، جامعه توسعه جنوب آفریقا (سادک) با ۱۶ کشور عضو و تولید ناخالص داخلی ۷۲۰ میلیارد دلار، منطقه مهم دیگری برای تجارت است که تانزانیا عضو آن محسوب می‌شود و سایر کشورهای شریک بازارهای آفریقایی نیز امکان دسترسی به این بازار را از طریق تانزانیا خواهند داشت.

گسترش مبادلات تجاری ایران با کشورهای جامعه شرق آفریقا، به‌ویژه با محوریت کنیا و تانزانیا، نه‌تنها حجم تجارت را افزایش می‌دهد بلکه باعث افزایش نفوذ اقتصادی ایران در مناطق مرکزی و جنوبی آفریقا می‌شود. در سال‌های گذشته، نفوذ ایران در شرق آفریقا بیشتر مبتنی بر ابزارهای فرهنگی و دیپلماتیک بوده اما تقویت تجارت حقیقی می‌تواند ابعاد نفوذ را متوازن کند.

اکثریت تجارت جهانی و آفریقا از طریق دریاها صورت می‌گیرد. همکاری بندری ایران و کشورهای شرق آفریقا به‌ویژه در سه بندر مهم مومباسا (کنیا)، دارالسلام و زنزیبار (تانزانیا) نقش اساسی ایفا می‌کند. بندر مومباسا به عنوان شلوغ‌ترین بندر شرق آفریقا نقطه‌ ورود عمده کالاهای ایرانی به بازار ۳۵۰ میلیون نفری منطقه است. همچنین، صادرات ایران به کنیا می‌تواند با عبور از تانزانیا و راه‌آهن کریدور مرکزی به رواندا، بوروندی و جمهوری دموکراتیک کنگو برسد و فرصت‌های جدیدی برای شرکت‌های حمل‌ونقل، انبارداری و خدمات لجستیکی فراهم سازد. تقویت روابط تجاری با کنیا می‌تواند رقابت بندری با تانزانیا را افزایش دهد و نزدیکی این کشور به تهران را بیشتر کند؛ هم‌زمان، بنادر مومباسا و دارالسلام در نقش دروازه‌های قاره‌ای برای رشد تجارت ایران رقابت می‌کنند.

توسعه روابط اقتصادی ایران با جامعه شرق آفریقا ظرفیت دست‌یابی به تجارت هدف‌گذاری‌شده ۱۰ میلیارد دلاری میان تهران و قاره را فراهم می‌آورد. دیپلماسی اقتصادی فعال با کشورهای منطقه، به‌ویژه کنیا و تانزانیا و تقویت زیرساخت‌های حمل‌ و نقل و بندری، کلید اصلی ورود ایران به بازارهای گسترده‌تر آفریقا از مسیر شرق قاره قلمداد می‌شود./ منبع