همه نگاه‌ها به ائتلاف کواد: ایجاد صلح در سودان
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «همه نگاه‌ها به کواد: ایجاد صلح در سودان» به قلم آلن باسوِل (Alan Boswell) در گروه بین‌المللی بحران (International Crisis Group) منتشر شده است. با بررسی جنگ سودان و بن‌بست‌های دیپلماتیک، به نظر می‌رسد که بیانیه مشترک ۱۲ سپتامبر میان آمریکا، عربستان، مصر و امارات، گرچه در عمل شکننده و دشوار است، اما نخستین فرصت واقعی برای فشار هماهنگ خارجی با هدف پایان‌دادن جنگ است. در ادامه، چکیده این یادداشت آمده است.
جنگ ویرانگر سودان که از سال ۲۰۲۳ آغاز شد، وارد سومین سال خود شده و همچنان به‌شدت ادامه دارد. در پی درگیری ارتش سودان به رهبری ژنرال عبدالفتاح البرهان، با نیروهای واکنش سریع به فرماندهی محمد حمدان دقلو، کشور به سراشیبی سقوط و فروپاشی دولتی افتاد. این جنگ با آوارگی دوازده میلیون نفر و بروز قحطی در بخش‌هایی از کشور، به بزرگ‌ترین بحران جابه‌جایی جهان بدل شده است. هر بار که یک طرف دست بالا پیدا می‌کند، حامیان خارجی با ارسال سلاح و فناوری به طرف مقابل تعادل را بازمی‌گردانند. تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان‌دادن به جنگ تاکنون ضعیف و پراکنده بوده و ایالات متحده نیز نقش پررنگی ایفا نکرده است.
با این حال، در روز ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۵، چهار قدرت ایالات متحده، عربستان، مصر و امارات (موسوم به کواد) نقشه راهی برای صلح ارائه دادند که شامل آتش‌بس سه‌ماهه انسانی به‌عنوان گام نخست بود. این اقدام اگرچه به‌تنهایی کافی نیست، اما نشان‌دهنده نخستین توافق جدی این قدرت‌ها بر سر نحوه پایان جنگ است. با این حال، برهان آشکارا این طرح را رد کرد و نیروهای واکنش سریع نیز با ادامه حمله به الفاشر بی‌اعتنایی خود را نشان دادند. از این رو، اجرای نقشه راه نیازمند فشار مستقیم کواد بر طرفین است.
ریشه بحران به سرنگونی عمرالبشیر در سال ۲۰۱۹ و توافق اولیه ارتش و نیروهای واکنش سریع برای تقسیم قدرت بازمی‌گردد. پس از کودتای سال ۲۰۲۱ علیه دولت غیرنظامی، شکاف میان دو طرف بر سر ادغام یا استقلال نیروهای واکنش سریع عمیق شد و سرانجام در آوریل سال ۲۰۲۳ جنگ در خارطوم شعله‌ور گردید. نیروهای واکنش سریع ابتدا بیشتر پایتخت و غرب سودان را در دست گرفتند، اما ارتش با حمایت مصر، ترکیه و ایران توانست در سال ۲۰۲۵ خارطوم را پس بگیرد. با این حال، نیروهای واکنش سریع با حملات پهپادی و تشکیل دولت موازی در دارفور بار دیگر موازنه را بر هم زدند. ارتش سودان بیشتر از حمایت مصر، عربستان و ایران برخوردار است، در حالی که امارات اصلی‌ترین حامی نیروهای واکنش سریع به شمار می‌آید. عربستان که کوشید میانجی باشد، به‌تدریج به سمت ارتش متمایل شد.
پیش از ابتکار کواد، دیپلماسی آمریکا شکست‌های متعددی خورد. مذاکرات جده در سال ۲۰۲۳ و تلاش سوئیس در سال ۲۰۲۴ نتیجه‌ای نداشت. دولت بایدن بحران سودان را در اولویت قرار نداد و تنها در سال‌های پایانی با گماردن فرستاده ویژه کوشید نقشی ایفا کند. روی کار آمدن دولت ترامپ تغییر محسوسی ایجاد کرد. به‌ویژه با ورود مسعد بولوس، مشاور کاخ سفید، سودان در صدر توجه قرار گرفت. همزمان مصر، عربستان و امارات نیز فشار زیادی بر واشنگتن وارد آوردند. بازپس‌گیری خارطوم توسط ارتش، نگرانی منطقه‌ای از فرسایشی‌شدن جنگ و افزایش تنش‌های درون عربی، سه عامل کلیدی در شکل‌گیری نقشه راه جدید بودند.
بیانیه مشترک کواد خواستار آتش‌بس انسانی سه‌ماهه و سپس فرآیند سیاسی ۹ماهه برای تشکیل دولت انتقالی غیرنظامی شد. همچنین بر توقف کمک‌های خارجی به طرفین و مقابله با گروه‌های اسلام‌گرای مرتبط با اخوان‌المسلمین تأکید کرد. با این حال، اختلاف نظر میان اعضا آشکار بود؛ مصر و عربستان بر اولویت آتش‌بس پیش از سیاست اصرار داشتند، در حالی که امارات به زمان‌بندی فشرده‌تر و تسریع تشکیل دولت انتقالی گرایش داشت. آمریکا کوشید این اختلافات را جمع‌بندی کند.
با وجود تصویب نقشه راه، نشانه‌ها حاکی از دشواری اجرای آن است. ارتش و نیروهای واکنش سریع هر دو خود را در موقعیت برتر می‌بینند و تمایلی به آتش‌بس ندارند. آمریکا و گروه کواد برای تحقق صلح باید دیپلماسی فعال‌تری پیش گیرند؛ به‌ویژه برانگیختن البرهان به پذیرش گفت‌وگو و در عین حال مهار جریان‌های اسلام‌گرا که بخشی از ائتلاف او را تشکیل می‌دهند. همچنین کاهش ارسال سلاح به طرفین و هماهنگی درون این ائتلاف چهارجانبه ضروری است. اهمیت اصلی بیانیه ۱۲ سپتامبر در نمایش تعهد مشترک برای پایان‌دادن به جنگ است. تداوم اختلاف یا عقب‌نشینی اعضا می‌تواند به تشدید درگیری‌ها بی‌انجامد. اکنون آزمون اصلی برای واشنگتن و متحدانش این است که آیا آماده‌اند وارد فرآیندی طولانی و پرهزینه شوند یا خیر. سرنوشت سودان و ثبات منطقه به این پاسخ گره خورده است. / منبع