افزایش معضل امنیتی آمریکا-ناتو-روسیه در قطب شمال

در سال‌های اخیر، تحرکات نظامی قدرت‌های بزرگ در قطب شمال شدت گرفته و رویارویی‌های متقابل میان نیروهای آمریکا، ناتو و روسیه با افزایش پروازها و مانورهای دریایی نزدیک مرزها، نشانه‌ای از بی‌ثباتی فزاینده در منطقه به‌شمار می‌آید. این روند موجب شکل‌گیری معضل امنیتی می‌شود؛ بدین‌معنا که افزایش حضور نظامی یک طرف احساس ناامنی در طرف دیگر ایجاد کرده و واکنش متقابل را برمی‌انگیزد.

نمونه اخیر آن گشت مشترک آمریکا و نروژ در روز ۲۹ آگوست در مرز دریایی روسیه در دریای بارنتز است؛ عملیاتی که سومین حضور نیروی دریایی آمریکا در این منطقه طی پنج سال گذشته محسوب می‌شود، در‌حالی‌که ورود نخستین بار آن پس از دهه ۱۹۸۰ در سال ۲۰۲۰ صورت گرفت. فرماندهی نیروهای دریایی آمریکا هدف از این اقدام را بازدارندگی و آمادگی برای پاسخ به بحران‌ها عنوان کرده است. در این رزمایش ناوشکن‌های موشک‌انداز «یواس‌اس ماهان» و «یواس‌اس بینبریج» به همراه ناوچه «تور هایردال» و نفتکش تدارکاتی «مود» از نیروی دریایی نروژ حضور داشتند و این گروه بخشی از ناوگان پشتیبان ناو هواپیمابر «یواس‌اس جرالد آر. فورد» بود. یک هفته پیش از این گشت، هواپیماهای ضدزیردریایی آمریکا، انگلیس و نروژ برای مقابله با تهدید احتمالی زیردریایی‌های اتمی کلاس «یاسن» روسیه که در اطراف این ناو دیده شده بودند، به پرواز درآمدند. این زیردریایی‌ها قادر به حمل موشک‌های مافوق‌صوت «زیرکُن» هستند.

اهمیت دریای بارنتز برای روسیه به‌دلیل قرارداشتن پایگاه‌های راهبردی هوایی و مقر ناوگان شمالی این کشور دوچندان است. این منطقه در قرن بیستم شاهد دو یورش نیروهای غربی به خاک روسیه بود؛ اشغال مورمانسک و آرخانگلسک در جنگ داخلی روسیه توسط نیروهای انگلیس، آمریکا و فرانسه و حمله آلمان نازی و فنلاند در جنگ جهانی دوم.

در سوی دیگر، آمریکا نیز قطب شمال را در اولویت راهبردی خود قرار داده است. اظهارات ترامپ درباره گرینلند و اشاره مکرر به قطب در گزارش تهدیدات سال ۲۰۲۵ و همچنین در سند راهبرد قطب سال ۲۰۲۴ پنتاگون، حاکی از تمرکز بر فعالیت‌های روسیه و چین در این منطقه است. همکاری‌های امنیتی مسکو و پکن در سال‌های اخیر گسترش یافته است. در جولای ۲۰۲۴ بمب‌افکن‌های دو کشور رزمایش مشترکی بر فراز دریای دریای چوچکی، برینگ و اقیانوس آرام شمالی برگزار کردند که نخستین ورود به منطقه شناسایی هوایی آلاسکا از سال ۲۰۱۹ به‌شمار می‌آمد. در ماه سپتامبر همان سال نیز بزرگ‌ترین مانور دریایی مشترک پس از دهه ۱۹۹۰ با نام «اقیانوس-۲۰۲۴» در اقیانوس‌های آرام و قطب شمال و همچنین دریاهای مدیترانه، خزر و بالتیک اجرا شد. آمریکا در واکنش، نیرو و سامانه‌های موشکی به آلاسکا اعزام کرد.

نقش نروژ به عنوان خط مقدم ناتو پررنگ‌تر شده است. در ۹ آگوست ۲۰۲۵ سه بمب‌افکن راهبردی «بی-۱بی» آمریکا در پایگاه اورلند مستقر شدند. کمی بعد، پرواز یک هواپیمای شناسایی هسته‌ای نزدیک پایگاه‌های روسیه در بارنتز خبرساز شد. در ۳۱ آگوست، نروژ و انگلیس توافق راهبردی به ارزش چهارده میلیارد دلار برای خرید پنج ناوچه امضا کردند. همچنین، آمریکا در پایان آگوست چهار بار پروازهای شناسایی روسیه را در نزدیکی آلاسکا رهگیری کرد و در ۳ سپتامبر یک پهپاد «آرکیو-۴» برای نخستین بار از مرزهای شمالی نروژ و فنلاند با روسیه عبور کرد که به‌عنوان پیامی آشکار به مسکو تفسیر شد.

این چرخه خطرناک نیازمند مهار و راهکارهای دیپلماتیک است؛ از جمله اعتمادسازی، گفت‌وگوی نظامی، شفاف‌سازی اهداف رزمایش‌ها و تدوین کد رفتاری ویژه قطب برای تعیین خطوط قرمز فعالیت‌های نظامی. رقابت آمریکا و روسیه در این منطقه اجتناب‌ناپذیر نیست و به‌جای تداوم تنش‌ها باید به‌سوی عادی‌سازی روابط گام برداشت./ منبع