هند و اتحادیه اروپا و تقاضا برای بازتعریف مشارکت‌ها

نظم جهانی در سال‌های اخیر با چالش‌های فزاینده‌ای روبه‌رو شده که از جمله آن‌ها می‌توان به بازگشت سیاست‌های انزواطلبانه مانند دور دوم ریاست‌جمهوری ترامپ با افزایش تعرفه‌ها و کاهش کمک‌های بین‌المللی اشاره کرد. این تحولات به همراه بحران اوکراین، منازعات خاورمیانه و گسترش تروریسم در آسیا و آفریقا، سیستم‌های بین‌المللی را متزلزل کرده‌اند. در این بستر، بازیگران توسعه ‌یافته‌ای همچون اتحادیه اروپا، کشورهای اروپای مرکزی و شرقی، استرالیا و ژاپن به دنبال ثبات و پایداری بیشتر در روابط خارجی خود هستند.

هند و اتحادیه اروپا نیز به دنبال تقویت مشارکت راهبردی دوجانبه‌اند؛ مشارکتی که از سال ۲۰۰۴ آغاز شد و در سال ۲۰۱۸ اتحادیه اروپا با ارائه «راهبرد هند» بر آن تأکید مضاعف کرد. دیدار اخیر هیئت کمیسیونرهای اتحادیه اروپا به رهبری اورزولا فون‌درلاین از هند، که نخستین سفر رسمی این کمیسیون به خارج از اتحادیه و در تاریخ روابط هند و اروپا نیز بی‌سابقه بود، نشانه‌ای از عزم دو طرف برای ارتقاء این شراکت تلقی می‌شود.

در حوزه توسعه پایدار، اگرچه اقدامات جهانی پراکنده و ناکافی بوده‌اند، هر دو طرف مواضعی فعال و صریح اتخاذ کرده‌اند. هند طی ریاست خود بر گروه ۲۰، ابتکار «سبک زندگی برای محیط‌زیست» (LiFE) را مطرح کرد و از کشورهای توسعه‌ یافته خواست الگوهای تولید و مصرف خود را اصلاح کنند. در مقابل، اتحادیه اروپا گرچه در شعار رهبری اقلیمی را برعهده دارد، در عمل کمتر موفق بوده است. با این حال، اقداماتی نظیر حمایت بروکسل از «ماموریت فولاد سبز» هند از طریق پژوهش‌های مشترک، نشانه‌ای از امکان هم‌افزایی بیشتر در حوزه انتقال فناوری و تامین مالی گذار انرژی است.

موضوع همکاری‌های جنوب-جنوب نیز در بستر مناسبت هفتادمین سالگرد کنفرانس باندونگ در ۲۰۲۵، مورد توجه قرار گرفته است. هند به‌ واسطه نقش فعالی که در گروه بریکس و ریاست G20 ایفا کرده، خود را به ‌عنوان یک بازیگر کلیدی جنوب جهانی تثبیت کرده است. الحاق اتحادیه آفریقا به گروه ۲۰ به پیشنهاد هند، مؤید همین نقش است. موقعیت ویژه هند در این منطقه ناشی از ترکیب قدرت اقتصادی رو به رشد و دیپلماسی فعال چند جانبه است. همزمان، سیاست «چندهم‌پیمانی» یا «دیپلماسی چند بُعدی» هند به آن اجازه داده است روابط متوازنی با ایالات متحده و روسیه حفظ کند، حتی در شرایط بحران اوکراین. این رویکرد می‌تواند برای اتحادیه اروپا نیز جذاب باشد، چرا که هر دو طرف علاقه‌مند به نظامی چند جانبه و متنوع در تعاملات بین‌المللی هستند.

در بخش تجارت و فناوری، باید به شرایط حساس کنونی پرداخت. اگرچه توافق تجاری آمریکا و چین در ژنو ممکن است به کاهش موقت تنش‌ها کمک کند، اما بازارهای جهانی همچنان در وضعیت هشدار قرار دارند. در این میان، کاهش بودجه آژانس توسعه بین‌المللی آمریکا (USAID) و اظهارات ترامپ درباره میانجی‌گری در بحران هند و پاکستان، در دهلی‌نو با استقبال مواجه نشده‌اند.

اتحادیه اروپا نیز در مواجهه با رقابت فزاینده قدرت‌های بزرگ، به ‌ویژه در قبال چین، در موقعیتی دشوار قرار دارد. نگاه جدید بروکسل به چین به‌ عنوان «رقیب نظام‌مند» نشان می‌دهد که اتحادیه در حال گذار از سیاست «جدا‌سازی» به «کاهش ریسک» است. کارشناسان معتقدند که تولید مازاد چین در صنایع مختلف، از جمله مواد معدنی حیاتی، نیمه‌هادی‌ها، پنل‌های خورشیدی، ربات‌های انسان‌نما و خودرو، می‌تواند به سیلی از کالاهای ارزان در بازار اروپا منجر شود؛ پدیده‌ای که هم برای اروپا و هم برای آمریکا تهدید محسوب می‌شود.

در چنین شرایطی، همکاری میان هند و اتحادیه اروپا در حوزه فناوری‌های نوین و حیاتی می‌تواند ضمن تقویت توان رقابتی این دو بازیگر، به حفظ تعادل نظم جهانی کمک کند. هند با تکیه بر ظرفیت‌های صنعتی، بازار وسیع داخلی و موقعیت ژئوپلیتیکی خود، شریک مناسبی برای اروپاست. از سوی دیگر، اروپا نیز با نوآوری‌های سبز، ظرفیت‌های مالی و تجربه‌های سیاست‌گذاری خود، می‌تواند مکملی برای تلاش‌های هند در رسیدن به اهداف توسعه‌ای و اقلیمی باشد.

باز تعریف مشارکت‌های راهبردی در وضعیت ژئوپلیتیکی کنونی ضروری است و هند و اتحادیه اروپا باید با تدوین نقشه ‌راهی دراز مدت، واقع‌گرایانه، سودمند و مبتنی بر توسعه، به منافع مشترک و خیر عمومی جهانی کمک کنند./ منبع