حضور چین، روسیه، هند و کره شمالی در اجلاس سازمان همکاری شانگهای؛ اتحادی نمادین به‌سوی چندقطبی‌گرایی

اجلاس سازمان همکاری شانگهای (SCO)، که از ۳۱ آگوست تا ۱ سپتامبر ۲۰۲۵ در تیانجین برگزار شد و با رژه نظامی در پکن در ۳ سپتامبر دنبال شد، لحظه‌ای از اهمیت نمادین بی‌نظیر در امور بین‌المللی بود که ظهور یک نظم جهانی جدید را به نمایش گذاشت. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، نارندرا مودی، نخست‌وزیر هند، کیم جونگ‌اون، رهبر کره شمالی و سایر رهبران اوراسیا را به‌طور دقیق و هماهنگ گرد هم آورد. در حالی که به‌طور رسمی این اجلاس به مناسبت هشتادمین سالگرد تسلیم ژاپن در جنگ جهانی دوم برگزار شد، در واقع این رویداد بیانیه‌ای درباره تغییر توازن قدرت جهانی بود. این رویداد نشان داد که یک ائتلاف از کشورهای غیرغربی به‌طور فزاینده‌ای مایل است به چالش‌ ساختارهای سلطه آمریکا بپردازد و چشم‌اندازی از نظم بین‌المللی چندقطبی را مطرح کند. حضور چهار رهبری که کشورهایشان مسیرهای متفاوتی را طی کرده‌اند همانند چین به‌عنوان یک هژمون جهانی در حال ظهور، روسیه به‌عنوان یک قدرت تحت فشار، هند به‌عنوان دموکراسی متوازن‌کننده و کره شمالی به‌عنوان یک بازیگر منزوی، پتانسیل و محدودیت‌های چنین هم‌راستایی را برجسته کرد.

سازمان همکاری شانگهای، که در سال ۲۰۰۱ توسط چین، روسیه و چهار کشور آسیای میانه تأسیس شد، به‌تدریج از یک انجمن امنیتی منطقه‌ای به بستری برای همکاری‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی تبدیل شده است. این سازمان که شامل بیش از ۴۰ درصد از جمعیت جهان می‌شود، جمعیتی در حدود ۶۰ درصد از خشکی اوراسیا را پوشش می‌دهد و یکی از متمرکزترین تجمعات اقتصادی و نظامی آینده جهان است. همچنین، با گسترش بیشتر آن، ایران به‌عنوان عضو جدید پیوسته و کشورهای دیگری چون ترکیه و برخی کشورهای حاشیه خلیج‌فارس در قالب ناظر یا شریک گفت‌وگو به آن پیوسته‌اند. سازمان همکاری شانگهای به‌طور فزاینده‌ای به‌عنوان هاب مورد علاقه دیپلماسی بین‌منطقه‌ای که خارج از چارچوب‌های سنتی غربی فعالیت می‌کند، ظاهر می‌شود.

چین به‌عنوان ریاست گردهمایی ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، از این اجلاس برای پیشبرد ابتکار حکمرانی جهانی خود استفاده کرد که هدف آن اصلاح نهادهای بین‌المللی به نفع کشورهای جنوب جهانی است. برای روسیه، سازمان همکاری شانگهای ابزاری ضروری برای دیپلماسی و ارتباطات در بحبوحه تحریم‌ها و انزوای ناشی از جنگ اوکراین است. برای هند، مشارکت در این سازمان پیوندی حیاتی با آسیای مرکزی و پلتفرمی برای ادامه گفت‌وگو با مسکو، به‌ویژه در زمینه افزایش تنش‌ها با واشنگتن به‌دلیل تعرفه‌های تحمیل‌شده توسط دولت ترامپ است. برای کره شمالی، دعوت به‌عنوان مهمان به‌جای عضو کامل، فرصتی برای شکستن انزوا و کسب اعتبار از طریق ارتباطات بود.

اجلاس تیانجین بیش از بیست رهبر را گرد هم آورد و چندین اعلامیه را به‌دنبال داشت. یکی از این اعلامیه‌ها، اعلامیه تیانجین بود که اعضا را به همکاری بیشتر در زمینه‌های هوش مصنوعی، حکمرانی سایبری و امنیت داده‌ها متعهد کرد. چین ایجاد بانک توسعه سازمان همکار شانگهای  را اعلام کرد که به‌عنوان جایگزینی برای نهادهای مالی تحت سلطه غرب و به‌عنوان وسیله‌ای برای کاهش وابستگی به دلار آمریکا طراحی شده است.

حضور کیم جونگ‌اون در این اجلاس به‌ویژه مهم بود، زیرا او به‌ندرت به سفرهای خارجی می‌رود و این حضور نشان‌دهنده هم‌راستایی رو به رشد کره شمالی با نیروهای ضدغربی است. گزارش‌هایی مبنی بر انتقال تسلیحات از پیونگ‌یانگ به مسکو برای حمایت از جنگ اوکراین، اهمیت حضور او را افزوده است. با این حال، هیئت هند از شرکت در رژه مستقیم خودداری کرد که این تصمیم نشان‌دهنده تمایل همیشگی هند به عدم شناسایی زیاد خود با لفاظی‌های ضدغربی است.

برای چین، هماهنگی این اجلاس چندین هدف را دنبال می‌کرد: اول اینکه پکن را در مرکز دیپلماسی اوراسیا قرار دهد، دوم اینکه نمایشگر نوآوری‌های نظامی و فناوری چین باشد و سوم اینکه به شی جین‌پینگ فرصتی دهد تا پروژه‌های خود برای پیشبرد چندقطبی بودن را به‌عنوان مقابله‌ای با هژمونی غربی مطرح کند. با این حال، چین با چالش‌هایی روبروست: حمایت از روسیه و کره شمالی می‌تواند هند را از خود دور کند و وابستگی به تجارت با بازارهای غربی مانع از برخورد تمام‌عیار با غرب می‌شود.

برای روسیه، مشارکت در سازمان همکاری شانگهای پس از آغاز جنگ اوکراین حتی بیشتر اهمیت پیدا کرده است. پوتین از این صحنه برای نمایش تاب‌آوری و اثبات اینکه مسکو از انزوا دور است، استفاده کرد.

در نهایت، اجلاس و رژه ۲۰۲۵ سازمان همکاری شانگهای بیشتر از هر چیز نمادهای آن بودند تا توافقات رسمی. دیدار رهبران چین، روسیه، هند و کره شمالی بر روی یک صحنه، نمایشی از یک آزمایش شکننده اما معنادار در چندقطبی بودن بود./ منبع