سایه بلند روسیه بر تلاش چین برای نظم نوین جهانی

در روز ۳ سپتامبر، پکن شاهد برگزاری رژه‌ای بزرگ به مناسبت هشتادمین سالگرد جنگ مقاومت مردم چین علیه ژاپن بود؛ رویدادی که فراتر از نمایش قدرت نظامی، اعلام اراده‌ای برای شکل‌دهی به نظمی نوین جهانی تلقی شد. این مراسم نشان داد که شی جین‌پینگ، با حمایت قاطع ولادیمیر پوتین، چین و روسیه را در قلب نظامی جایگزین برای حکمرانی جهانی قرار می‌دهد؛ مسیری که از اجلاس اخیر سازمان همکاری شانگهای در تیانجین و معرفی ابتکار حکمرانی جهانی آغاز شده بود. هرچند این رویکرد از نظر تقسیم‌بندی حوزه‌های نفوذ تفاوت چندانی با سیاست آمریکا ندارد، اما پیام اصلی آن آشکار است: بلوک چین-روسیه در حال خیزش است تا خلأ ناشی از عقب‌نشینی تدریجی آمریکا را پر کند.

بسیاری از ناظران غربی معتقدند شی در این رژه بیشتر به‌دنبال نمایش قدرت برای مخاطب داخلی بود تا جایگاه خود را در برابر فشارهای اقتصادی ناشی از تعرفه‌های سنگین دولت ترامپ تحکیم کند. با این حال، نمادپردازی‌های رژه و سخنان شی نشان از نقطه عطفی در جهان‌بینی چین و تغییر در روابطش با غرب داشت. طی سال‌های اخیر و به‌ویژه پس از آغاز تهاجم روسیه به اوکراین در فوریه ۲۰۲۲، شی میان دو رویکرد در نوسان بود. یکی پر کردن خلأ چندجانبه‌گرایی ناشی از عقب‌نشینی آمریکا و دیگری اتخاذ موضعی تهاجمی برای تغییر افراطی نظم جهانی و رهاشدن از هنجارهای غربی. این رژه نشانه‌ای بود مبنی بر حرکت شی تحت تأثیر جدی پوتین به سمت گزینه دوم. آشکارترین علامت این تغییر در سخنان شی نمایان شد؛ آنجا که میان جنگ و صلح، با ارجاع به آموزه‌های اسکندر مقدونی، مخاطبان را به انتخاب فراخواند.

تعبیر این سخنان می‌تواند تا حد توجیه جنگ برای دفاع از منافع حیاتی چین یا روسیه پیش برود؛ منافع حیاتی که در قالب تایوان و اوکراین قابل فهم‌اند. تعبیر خفیف‌تر آن نیز به‌معنای پذیرش نظم تحت رهبری آمریکا در برابر صلح یا ورود به تقابل نظام‌مند از طریق ساخت نهادهای موازی است. حضور کیم جونگ اون در رژه نیز بازتابی از سایه سنگین پوتین بود؛ حضوری که احتمالاً به توصیه مسکو صورت گرفت تا نشان داده شود روسیه قادر است بازیگران ضدغربی بیشتری را در مسیر چین وارد کند.

برگزاری رژه بلافاصله پس از اجلاس سالانه سازمان همکاری شانگهای در تیانجین نیز نشان داد این رخداد تنها برای مخاطب داخلی نبود. این اجلاس اهمیت ویژه‌ای داشت، زیرا نارندرا مودی پس از چهار سال بار دیگر به چین بازگشت. در این نشست، همانند اجلاس بریکس، موضوع سازوکارهای مالی غیردلاری با لحن ضدغربی پررنگ مطرح شد که روسیه از آن سود می‌برد. افزون بر این، چین ابتکار حکمرانی جهانی را معرفی کرد که هدف نهایی آن بازسازی یا حتی بازآفرینی نهادهای بین‌المللی فارغ از هنجارهای غربی است؛ ابتکاری که برای روسیه فرصتی حیاتی به‌شمار می‌آید تا از انزوای بین‌المللی رهایی یافته و در قالب بلوکی تحت رهبری چین تعریف شود.

انتخاب این زمان از سوی شی برای اتخاذ موضعی تهاجمی‌تر علیه غرب نیز دلایل متعددی دارد. نخست آنکه، اقتصاد چین، برخلاف پیش‌بینی‌ها، در برابر تعرفه‌های ترامپ تاب‌آوری نشان داده و وابستگی به توافق با آمریکا یا اتحادیه اروپا کمتر از آن چیزی است که تصور می‌شد. دوم آنکه، اقدامات تهاجمی ترامپ علیه متحدان آمریکا، از جمله هند، فضای مناسبی برای انتخاب مسیر ضدغربی در اختیار شی قرار داده است؛ مسیری که همسو با تمایلات پوتین است.

در مجموع، با فشار پشت‌پرده روسیه و بهره‌برداری چین از موقعیت، جهان شاهد شکل‌گیری نظم جایگزینی است که نشانه‌هایش در تیانجین آشکار شد و در قالب ابتکار حکمرانی جهانی چین تثبیت یافت و در رژه پکن با حضور پوتین و کیم به نمایش درآمد؛ نمایشی که نشان داد چین چه متحدانی را در اولویت خود قرار داده است./ منبع