روابط چین و روسیه در آسیای مرکزی

روابط چین و روسیه به شراکت راهبردی جامع رسیده و پرسش‌هایی درباره ماهیت همکاری آن‌ها در آسیای مرکزی مطرح است. در فوریه ۲۰۲۲، پیش از حمله روسیه به اوکراین، دو کشور در المپیک پکن شراکت بدون محدودیت اعلام کردند که برتر از اتحادهای دوران جنگ سرد است. آن‌ها با گسترش ناتو و هژمونی آمریکا مخالفند و ثبات مناطق مشترک، به‌ویژه آسیای مرکزی، را دنبال می‌کنند. هر دو با تهدیدهایی مانند بنیادگرایی و تروریسم مقابله کرده و از رژیم‌های اقتدارگرای منطقه که مخالف دموکراسی و حقوق بشر غربی هستند، حمایت می‌کنند. با این حال، کشورهای آسیای مرکزی سیاست‌های چندجانبه را برای کاهش وابستگی اقتصادی به روسیه یا چین دنبال می‌کنند. روسیه به‌دلیل وابستگی اقتصادی به چین، حضور این کشور را در منطقه پذیرفته، اما همچنان قدرت برتر است.

از زمان جنگ اوکراین، کاهش نفوذ روسیه مطرح شده، اما تصویر پیچیده است. عملکرد ضعیف نظامی روسیه در اوکراین به اعتبار آن آسیب زده، اما آسیای مرکزی به‌دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی در قلب اوراسیا برای مسکو حیاتی است. مفهوم سیاست خارجی ۲۰۲۳ روسیه، خود را تمدن منحصربه‌فرد و قدرت اوراسیایی می‌خواند و ادعای قدرت بزرگ دارد. چین و هند به‌عنوان اعضای سازمان همکاری شانگهای در کنار روسیه در قاره اوراسیا قرار گرفته‌اند، که نشان‌دهنده اهمیت جهت‌گیری آسیایی و ایده «اوراسیای بزرگ» است. گزارش فایننشال تایمز نشان داد روسیه برای حفظ نفوذ در منطقه باید بازی طولانی‌مدت انجام دهد. دیدارهای پوتین از تاجیکستان و ترکمنستان در سال‌های ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ و ایجاد سازوکار «آسیای مرکزی پلاس» نشان‌دهنده ارزشی است که مسکو برای منطقه قائل است.

چین و روسیه از طریق سازمان همکاری شانگهای که در سال ۲۰۰۱ برای اعتمادسازی مرزی تأسیس شد، همکاری می‌کنند. این سازمان برای چین ابزاری برای یادگیری روابط بین‌الملل و پیشبرد ابتکار کمربند و جاده است. مبارزه با «سه شر» (جدایی‌طلبی، بنیادگرایی، تروریسم) محور همکاری است. مقاومت در برابر هنجارهای لیبرال و انقلاب‌های رنگی در منطقه رایج است. چین و روسیه اعتراضات قزاقستان در ژانویه ۲۰۲۲ را انقلاب رنگی خارجی دانستند و شی جین‌پینگ در اجلاس ۲۰۲۲ سازمان همکاری شانگهای از حمایت از نهادهای انتظامی منطقه سخن گفت. این هنجارها با نگرانی‌های امنیتی چین برای ثبات کمربند و جاده پیوند دارند.

سازمان همکاری شانگهای به‌عنوان ابزاری برای سیگنال‌دهی هنجاری عمل می‌کند و چین آن را برای گفت‌وگوی تمدن‌ها و جامعه آینده مشترک بشریت تبلیغ می‌کند. پس از الحاق کریمه در سال ۲۰۱۴، روسیه به این سازمان جدی‌تر نگاه کرد تا انزوای دیپلماتیک را جبران کند. تجارت چین با آسیای مرکزی در سال ۲۰۲۳ به ۸۹.۴ میلیارد دلار رسید و قزاقستان با ۴۳.۸ میلیارد دلار شریک اصلی است. ازبکستان روابط خود را با چین به شراکت راهبردی همه‌جانبه ارتقا داد. پروژه راه‌آهن چین-قرقیزستان-ازبکستان وابستگی به مسیرهای ترانزیتی روسیه را کاهش می‌دهد. با این حال، روسیه با شبکه‌های انرژی، تخفیف‌های راهبردی و روابط نخبگان، نفوذ خود را حفظ می‌کند.

جنگ اوکراین توانایی روسیه در تأمین امنیت منطقه را زیر سؤال برد، اما چین هنوز آماده جایگزینی نیست. مداخله سازمان پیمان امنیت جمعی در قزاقستان در سال ۲۰۲۲، قدرت امنیتی روسیه را نشان داد، اما عدم مداخله در درگیری قرقیزستان-تاجیکستان محدودیت‌های آن را آشکار کرد. چین با قراردادهای دوجانبه و شرکت‌های امنیتی خصوصی، حضور امنیتی خود را افزایش داده است. درباره حاکمیت، چین و کشورهای منطقه الحاق کریمه یا دونباس را به‌رسمیت نشناختند و قزاقستان از تمامیت ارضی خود با حمایت چین دفاع کرد. کشورهای آسیای مرکزی با سیاست‌های چندجانبه و سکوت راهبردی درباره اوکراین، به‌دنبال تنوع در روابط خارجی هستند./ منبع