نشست ترامپ، پوتین و شی؛ فراتر از یالتای دوم
نشست سهجانبه قدرتهای بزرگ میتواند موازنه جهانی را تغییر دهد و شکافهای بینالمللی را عمیقتر کند.
به گزارش اطلس دیپلماسی، یادداشتی با عنوان «نشست ترامپ، پوتین و شی؛ فراتر از یالتای دوم» به قلم چارلی کمپبل (Charlie Campbell) در تایم (TIME) منتشر شده است. این یادداشت پیامدهای احتمالی دیدار سهجانبه رهبران آمریکا، روسیه و چین را از منظر رقابت قدرتهای بزرگ، جنگ اوکراین، کنترل تسلیحات هستهای، روابط چین و اروپا و آینده نظم بینالمللی بررسی میکند. در ادامه، چکیده این مطلب آمده است.
برنامهریزی برای دیدار سهجانبه دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ در حاشیه اجلاس همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) در شهر شنژن چین، بار دیگر مسئله رقابت قدرتهای بزرگ و آینده نظم بینالمللی را در کانون توجه قرار داده است. این نشست که قرار است ۱۹ نوامبر برگزار شود، نخستین گردهمایی مستقیم رهبران سه قدرت هستهای در چنین قالبی خواهد بود. اهمیت آن بیش از هر چیز به جایگاه نمادین و پیامدهای دیپلماتیک احتمالی آن بازمیگردد. با این حال، مقایسه آن با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵، که به شکلگیری حوزههای نفوذ پس از جنگ جهانی دوم کمک کرد، چندان دقیق نیست. شرایط کنونی نظام بینالملل با آن دوره تفاوتهای اساسی دارد و قدرتهای متوسط و بازیگران منطقهای نیز از ظرفیت بیشتری برای اثرگذاری بر تحولات برخوردارند.
در کنفرانس یالتا، اتحاد قدرتهای پیروز جنگ جهانی دوم زمینه تقسیم اروپا و شکلگیری نظم دوقطبی را فراهم کرد؛ اما نشست احتمالی شنژن در شرایطی برگزار میشود که دو رهبر اقتدارگرا در کنار رئیسجمهوری آمریکا قرار میگیرند که رویکردی شخصی و معاملهمحور به دیپلماسی دارد. برای پوتین، این دیدار فرصتی است تا ضمن کاهش انزوای دیپلماتیک روسیه، خود را همسطح رهبران دو قدرت بزرگ دیگر نشان دهد و احتمالاً زمینهای برای دستیابی به توافقی مطلوب درباره جنگ اوکراین فراهم کند. برای ترامپ نیز حضور در چنین نشستی میتواند فرصتی برای نمایش نقشآفرینی جهانی و بازسازی اعتبار سیاسی در شرایطی باشد که دولت او با پیامدهای جنگ ایران، انتقادهای داخلی و فشارهای سیاسی مواجه است. در این چارچوب، دیپلماسی مبتنی بر توافق مستقیم رهبران و تصمیمگیری در سطح افراد، جایگاه ویژهای در محاسبات واشنگتن پیدا کرده است.
با وجود این، دستور کار نشست همچنان با ابهام روبهروست. کنترل تسلیحات هستهای یکی از محورهای موردنظر واشنگتن است، اما پکن با مشارکت در مذاکرات سهجانبه خلع سلاح مخالفت کرده و معتقد است زرادخانه هستهای چین بهمراتب کوچکتر از ذخایر آمریکا و روسیه است؛ بنابراین مسئولیت اصلی کاهش تسلیحات باید ابتدا متوجه دو قدرت دارای بزرگترین زرادخانهها باشد. از سوی دیگر، بررسی محدودسازی کاربرد هوش مصنوعی در سامانههای فرماندهی و کنترل هستهای بهعنوان موضوعی جایگزین مطرح شده است. توافق احتمالی بر جلوگیری از استفاده هوش مصنوعی در فرایند تصمیمگیری برای پرتاب تسلیحات هستهای، حتی بدون دستیابی به توافق جامع خلع سلاح، میتواند اقدامی معنادار برای کاهش خطر محاسبات اشتباه و تشدید ناخواسته درگیریها باشد.
مسئله جنگ ایران نیز از دیگر موضوعات موردنظر ترامپ عنوان شده است؛ موضوعی که میتواند به تلاش او برای نمایش رویکردی صلحجویانه در برابر انتقادها از سیاست نظامی آمریکا کمک کند. با این حال، اختلاف دیدگاه سه کشور درباره پروندههای منطقهای و هستهای، دستیابی به توافق عملی را دشوار میسازد.
در میان سه رهبر، موقعیت شی جینپینگ پیچیدگی بیشتری دارد. چین میخواهد با حضور در چنین نشستی، جایگاه خود را بهعنوان قدرتی همتراز آمریکا و روسیه تثبیت کند. این موضوع بهویژه در آستانه کنگره حزب کمونیست و تلاش شی برای کسب چهارمین دوره رهبری اهمیت سیاسی دارد. پکن همچنین میتواند از این دیدار برای کاهش فشارهای سیاسی ناشی از پرونده انویدیا استفاده کند؛ پروندهای که با اتهامات مربوط به انتقال غیرقانونی تراشههای پیشرفته به چین و نگرانیهای امنیتی آمریکا همراه شده است. احتمال تشدید محدودیتهای صادرات فناوری نیز از جمله عواملی است که روابط دو کشور را تحت تأثیر قرار میدهد.
با این حال، چین در مقایسه با روسیه و آمریکا با مخاطرات بیشتری روبهروست. مطرح شدن جنگ اوکراین در مذاکرات میتواند موضع اعلامی پکن درباره ضرورت مشارکت اروپا در تعیین سرنوشت این جنگ را با تناقض مواجه کند. چین همواره بر چندجانبهگرایی و مشارکت طرفهای ذینفع تأکید کرده و کنار گذاشتن اروپا از مذاکرات میتواند اعتبار این رویکرد را تضعیف کند. بهویژه آنکه مذاکرات ابوظبی میان نمایندگان آمریکا، روسیه و اوکراین بدون مشارکت کشورهای اروپایی برگزار شده و احتمال تکرار این وضعیت نگرانیهایی در بروکسل ایجاد کرده است.
همزمان، روابط اقتصادی چین و اروپا نیز با تنش فزاینده مواجه است. مازاد تجاری گسترده چین و افزایش واردات کالاهای این کشور به بازار اروپا، صنایع راهبردی اتحادیه اروپا از جمله ماشینآلات، صنایع شیمیایی، مخابرات و فناوریهای سبز را تحت فشار قرار داده است. کسری تجاری اتحادیه اروپا در تجارت کالایی با چین در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۵۹.۸ میلیارد یورو بوده است.
در چنین شرایطی، مشارکت چین در نشستی که احتمالاً اروپا را از تصمیمگیریهای مهم امنیتی کنار میگذارد، میتواند شکاف میان پکن و پایتختهای اروپایی را عمیقتر کند.
در نهایت، مسئله اصلی صرفاً برگزاری یک نشست تاریخی نیست، بلکه چگونگی تأثیر آن بر ساختار روابط بینالملل است. پوتین میتواند از اختلاف میان آمریکا و اروپا و تضعیف انسجام ناتو بهرهبرداری کند؛ ترامپ به دنبال نمایش قدرت دیپلماتیک است و شی نیز در پی تثبیت جایگاه جهانی چین است. اگر این دیدار به توافقهایی فراگیر و با مشارکت بازیگران ذینفع منجر نشود، خطر شکلگیری ترتیبات انحصاری و افزایش بیاعتمادی میان قدرتها وجود دارد. تجربه یالتا نشان میدهد توافقهای بزرگ قدرتها، در صورت نادیده گرفتن منافع سایر کشورها، ممکن است بهجای ایجاد ثبات، زمینهساز رقابتهای بلندمدت و تقسیمبندیهای تازه جهانی شوند. از این رو، آزمون اصلی نشست شنژن آن است که آیا میتواند به تقویت همکاری بینالمللی کمک کند یا به عاملی برای تعمیق شکافهای موجود در نظم جهانی تبدیل خواهد شد./ منبع