صلح در قفقاز جنوبی ممکن است؟

در تاریخ ۱۰ جولای، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان و نیکول پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان در اقدامی دیپلماتیک غیرمنتظره در ابوظبی دیداری دوجانبه و مستقیم برگزار کردند. این گفت‌وگوها در حالی صورت گرفت که نگرانی‌ها درباره توقف روند مذاکرات صلح میان دو کشور به‌ویژه پس از تحولات سال‌های اخیر در حال افزایش است. این دیدار پشت درهای بسته و بدون حضور هیچ ‌یک از میانجی‌گران سنتی مانند روسیه، اتحادیه اروپا یا آمریکا انجام شد. تحلیل‌گران منطقه‌ای معتقدند انتخاب امارات به‌عنوان محل این نشست، نشانه‌ای از تمایل به فاصله‌گرفتن از قالب‌های دیپلماتیک رایج و جست‌وجوی چارچوب‌های جدید دیپلماسی است، به‌ویژه در شرایطی که ابتکارات صلح غرب ‌محور تاکنون موفقیت چندانی در این زمینه نداشته‌اند.

امارات بار دیگر نقش خود را به‌عنوان بستری بی‌طرف برای گفت‌وگوهای دیپلماتیک ایفا کرد. این کشور که به‌خاطر سیاست خارجی عمل‌گرایانه و نقش رو‌به‌گسترش در میانجی‌گری‌های جهانی شناخته‌شده، در سال‌های اخیر میزبان مذاکرات غیر رسمی و پشت‌پرده در موضوعات پیچیده بین‌المللی بوده است. در این مورد نیز، امارات فضایی محرمانه برای دیدار دو رقیب قفقاز جنوبی فراهم کرد، فضایی که به رهبران دو کشور امکان می‌داد با آزادی بیش‌تری نسبت به قالب‌های رسمی تحت نظارت غرب یا روسیه به تبادل نظر بپردازند.

این دیدار در شرایطی برگزار شد که قفقاز جنوبی با دگرگونی‌های عمیق ژئوپلیتیکی روبه‌روست. جنگ ناگورنو-قره‌باغ در سال ۲۰۲۰ و عملیات نظامی گسترده آذربایجان در سال ۲۰۲۳ که به آوارگی گسترده جمعیت ارمنی این منطقه انجامید، بنیان‌های نظم پیشین را در هم شکسته است. در حال حاضر، ارمنستان با ناآرامی‌های سیاسی داخلی مواجه است، در حالی که آذربایجان جایگاه خود را به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای، هم در زمینه نظامی و هم اقتصادی، تقویت کرده است. علی‌اف در تلاش است موقعیت کشورش را به‌عنوان یک هاب ترانزیتی و انرژی، به‌ویژه به‌سوی اروپا و آسیای مرکزی تثبیت کند. هم‌زمان، ارمنستان به‌دنبال یافتن شرکای امنیتی و اقتصادی جدیدی است تا از وابستگی سنتی خود به روسیه بکاهد.

هرچند محتوای دقیق گفت‌وگوهای انجام‌شده در ابوظبی منتشر نشده، اما به باور کارشناسان، مسائل کلیدی که احتمالاً مورد بررسی قرار گرفته‌اند عبارت‌اند از: شرایط و جدول زمانی برای انعقاد یک توافق صلح دوجانبه، تعیین و علامت‌گذاری مرزها، آینده مسیرهای حمل‌ونقل و پروژه‌های زیرساختی مشترک، تضمین‌های امنیتی متقابل و اقدامات لازم برای کاهش تنش‌های نظامی در منطقه و همچنین بررسی میزان نفوذ و نقش بازیگران ثالث از جمله روسیه، ترکیه، اتحادیه اروپا و ایران. نکته قابل توجه دیگر این است که این نشست بدون مشارکت میانجی‌گران سنتی مانند روسیه یا گروه مینسک سازمان امنیت و همکاری اروپا برگزار شد که می‌تواند نشانه‌ای از تمایل دو طرف به کشف مسیرهای جدید در عرصه دیپلماسی باشد، به‌ویژه در شرایطی که نارضایتی از نقش روسیه در روند صلح به‌ویژه در طرف ارمنی افزایش یافته است.

این دیدار لزوماً به‌معنای یک نقطه عطف در فرآیند صلح تلقی نمی‌شود، اما به‌هرحال سیگنال دیپلماتیکی است که باید مورد توجه قرار گیرد. صرف برگزاری یک گفت‌وگوی مستقیم، نشانه‌ای است از آنکه هیچ‌ یک از طرفین ایده صلح را به‌طور کامل کنار نگذاشته‌اند. با این‌حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که در نبود اراده سیاسی پایدار، حمایت عمومی از روند صلح و وجود تضمین‌های معتبر، این تلاش‌ها ممکن است تنها به نمایش‌های نمادین محدود شوند.

با این‌حال، در منطقه‌ای که فرصت‌های واقعی برای گفت‌وگو و مصالحه بسیار اندک است، حتی امکان گفت ‌و گوی مستقیم نیز دستاوردی مهم به‌ حساب می‌آید. وجود یک کانال ارتباطی مستقیم ولو شکننده، می‌تواند درهای کوچکی به ‌سوی تفاهم و ثبات باز کند، هر چند تحقق آن نیازمند استمرار، شفافیت و حمایت بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی است./ منبع