آذربایجان تمایلی به صلح‌سازی ندارد

در دیدار اخیر رئیس‌جمهور آمریکا با دبیرکل ناتو، امیدهایی برای صلح بین ارمنستان و آذربایجان مطرح شد، اما سخنان رئیس‌جمهور آذربایجان خلاف این امیدها را نشان می‌دهد. الهام علی‌اف خواستار ایجاد یک راهرو زمینی از طریق استان جنوبی ارمنستان به نام «زنگزور» است تا بخش اصلی آذربایجان را به جمهوری خودمختار نخجوان متصل کند و از آنجا به ترکیه و آسیای مرکزی دسترسی یابد. این راهرو نه‌تنها یک مسیر ترانزیتی ساده نیست، بلکه می‌خواهد از کنترل مرزی ارمنستان آزاد باشد و به نوعی حاکمیت ارمنستان بر بخشی از خاکش را زیر سوال ببرد.

این خواسته با استناد به بند مبهمی از توافق آتش‌بس سال ۲۰۲۰ مطرح می‌شود که از «ایمنی خطوط ترابری» سخن گفته است، اما هرگز مجوز کنترل خارج از ارمنستان یا واگذاری حاکمیت را نداده است. ارمنستان این بند را به معنی تضمین عبور تحت نظارت و کنترل خود تفسیر کرده است. در حقوق بین‌الملل هیچ قاعده‌ای وجود ندارد که کشوری را مجبور به واگذاری کنترل سرزمینی‌اش کند تا کشوری دیگر بخش جدا افتاده خود را متصل نماید.

نمونه‌های تاریخی فراوانی وجود دارد که نشان می‌دهد کشورها با مناطق جدا افتاده و راهروهای عبور چگونه برخورد کرده‌اند. برلین غربی در دوران جنگ سرد تنها با مذاکرات حساس و در نهایت هواپیماربایی تامین می‌شد، پاکستان شرقی هرگز چنین راهرویی از هند نگرفت و نهایتا به بنگلادش مستقل تبدیل شد، کالینینگراد روسیه دارای حق عبور تحت نظارت لیتوانی است و شهرهای اسپانیایی سئوتا و ملیا به هیچ عنوان گذرگاه بدون کنترل خود ندارند. این نمونه‌ها تایید می‌کنند که داشتن یک بخش جدا افتاده باعث نمی‌شود کشوری حق داشته باشد از اراضی همسایه بدون کنترل عبور کند.

از سوی دیگر، پذیرش خواسته علی‌اف به‌معنای تضعیف موقعیت راهبردی ارمنستان، قطع ارتباط آن با ایران که شریک اقتصادی و راهبردی مهمی است و تغییر جغرافیای سیاسی منطقه خواهد بود. ایران نیز با جدیت چنین تغییری را رد کرده و آن را تهدیدی برای دسترسی خود به قفقاز می‌داند. این موضوع می‌تواند امنیت منطقه‌ای را به خطر بیندازد و نشانه‌ای از بازتعریف مرزها به نفع زورگویی باشد. به این ترتیب، خواسته آذربایجان بیشتر نمایانگر تجدیدطلبی و بازنگری مرزها است نه حرکت به سمت صلح پایدار. جامعه بین‌المللی نباید اجازه دهد بند مبهم توافقنامه آتش‌بس به ابزاری برای تغییرات ارضی غیرقانونی و تضعیف حاکمیت کشورها تبدیل شود، چرا که این اقدام پیامدهای خطرناکی برای ثبات و امنیت منطقه و حتی فراتر از آن دارد./ منبع