دوازدهمین اجلاس سران سازمان کشورهای ترک؛ روابط راهبردی در بستر کریدور زنگزور

دوازدهمین اجلاس سران سازمان کشورهای ترک در روز هفتم ماه اکتبر سال ۲۰۲۵ در شهر قبله جمهوری آذربایجان برگزار شد. این نشست در بستر تحولات جدید قفقاز جنوبی و هم‌زمان با اعلامیه سه‌جانبه کاخ سفید در روز هشتم ماه آگوست، از اهمیت بالایی برخوردار بود.

شرکت‌کنندگان بر مواضع مشترک در حوزه‌های سیاسی، امنیتی، اقتصادی و فرهنگی و بر چشم‌انداز مشترک جهان ترک تأکید کردند. دبیرکل سازمان اعلام کرد اعضا در بیش از چهل حوزه همکاری سطح بالا دارند. در عین تداوم محورهای پیشین، نشست قبله شاهد طرح ابتکارات تازه‌ای بود که آن را به نقطه عطفی در مسیر تکامل سازمان تبدیل می‌کند. بیانیه پایانی اجلاس بر توسعه کریدور میانی و دالان زنگزور تأکید داشت و از ابتکار جدیدی با عنوان «نمای اورشولدر+» رونمایی شد. هدف این سازوکار، گسترش مناسبات با کشورهایی است که از لحاظ فرهنگی و قومی مشابهت‌هایی با اعضای سازمان دارند؛ کشورهایی چون ایران و چین، گزینه‌های بالقوه برای پیوستن به این روند معرفی شدند. از دیگر محورهای مهم، پیشنهاد رئیس‌جمهور جمهوری آذربایجان برای برگزاری رزمایش نظامی مشترک در سال ۲۰۲۶ بود که قرار است در نشست وزرای دفاع بررسی شود. همچنین کشورهای عضو تصمیم به امضای «پیمان مشارکت راهبردی، دوستی ابدی و برادری» گرفتند که هدف آن تقویت چارچوب همکاری‌ها، افزایش وحدت و پیشبرد ابتکارات مشترک است. در پایان، ریاست دوره‌ای سازمان از قرقیزستان به جمهوری آذربایجان منتقل شد.

نشست قبله نشان داد که سازمان کشورهای ترک در مسیر تبدیل شدن از یک چارچوب صرفاً فرهنگی و اقتصادی به نهادی با نقش ژئوپلیتیکی در قفقاز جنوبی قرار گرفته است. تحقق این هدف وابسته به دو شاخص مکمل است: نخست، توسعه زیرساخت‌های منطقه‌ای برای اتصال یکپارچه اعضا از منظر ژئواکونومیکی و دوم، تعمیق همکاری‌های سیاسی و راهبردی که زمینه‌ساز همگرایی ژئوپلیتیکی می‌شود. اتصال مستقیم از طریق کریدور زنگزور، بُعد سخت‌افزاری همکاری‌ها را شکل می‌دهد و توسعه ارتباطات در قالب سازمان، بُعد نرم‌افزاری آن را تقویت می‌کند. از این‌رو اجلاس قبله گامی در جهت هم‌افزایی این دو بعد به‌شمار می‌رود. در حوزه روابط خارجی، ابتکار «نمای اورشولدر+» بستر تعامل سازمان را با کشورهای بیرون از فضای ترک‌زبان از جمله روسیه، چین، ژاپن، کره جنوبی و حتی کشورهای اروپایی فراهم می‌آورد. گسترش حضور ناظران جدید نیز می‌تواند به افزایش مشروعیت بین‌المللی و قدرت چانه‌زنی سازمان بیانجامد. در عین حال، تمرکز تازه سازمان بر ابعاد امنیتی از طریق پیشنهاد رزمایش مشترک، گرچه نشانه‌ای از تمایل به تشکیل یک چارچوب دفاع جمعی است، اما احتمال بروز نگرانی در میان برخی اعضا را نیز در پی دارد. کشورهای آسیای مرکزی که عضو پیمان امنیت جمعی به رهبری روسیه هستند، نسبت به پیامدهای احتمالی چنین تحرکاتی حساسند. افزون بر آن، اختلافات سیاسی میان اعضا همچنان قابل توجه است. حمایت برخی کشورهای آسیای مرکزی از قطع‌نامه‌های ۵۴۱ و ۵۵۰ شورای امنیت سازمان ملل در محکومیت اشغالگری ترکیه در قبرس شمالی نمونه‌ای از وجود این شکاف‌ها است. با وجود این ملاحظات، نشست قبله توانسته است دستورکار تازه‌ای برای سازمان کشورهای ترک ترسیم کند و با تأکید بر همگرایی اقتصادی، امنیتی و فرهنگی، جایگاه این نهاد را در تحولات راهبردی منطقه تثبیت نماید./ منبع