خط لوله گاز ترنس‌خزر می‌تواند ورق بازی منطقه را برگرداند

در آگوست ۲۰۲۵، الهام علی‌اف، رئیس‌جمهور آذربایجان، پس از امضای توافق صلح تاریخی با ارمنستان در واشنگتن، به ترکمن‌باشی در ترکمنستان سفر کرد تا با قربانقلی بردی‌محمداف، رئیس شورای خلق این کشور، دیدار کند. ترکمن‌باشی، به عنوان بندر اصلی دریای خزر و دروازه غربی ترکمنستان، نماد گرایش بالقوه این کشور به غرب است و نقطه شروع احتمالی خط لوله ترنس‌خزر به‌شمار می‌رود. اگر عشق‌آباد از وابستگی کنونی به بازارهای شرقی فاصله بگیرد، این شهر با موقعیت راهبردی خود می‌تواند منابع انرژی ترکمنستان را به بازارهای جهانی متصل کند.

هرچند به‌طور علنی اعلام نشد، مذاکرات ترکمن‌باشی احتمالاً به همکاری در زمینه ترانزیت و انرژی، از جمله خط لوله ترنس‌خزر برای انتقال گاز طبیعی پرداخته است. از دهه ۱۹۹۰، ایده خط لوله‌ای که ترکمنستان و آسیای مرکزی را از طریق آذربایجان و قفقاز جنوبی به اروپا متصل کند، مطرح بوده است. این پروژه، با وجود موانع اندک مهندسی، به‌دلیل چالش‌های ژئوپلیتیکی هنوز محقق نشده است. برخلاف نفت که با تانکر قابل حمل است، گاز طبیعی نیازمند مایع‌سازی پرهزینه است و با فاصله حدود ۲۸۰کیلومتری میان ترکمنستان و آذربایجان، خط لوله تنها گزینه اقتصادی است.

این پروژه به‌دلیل دور زدن بازارها و مسیرهای ترانزیتی روسیه و ایران، که از کاهش نفوذ و سهم بازار خود نگرانند، جنجالی بوده است. مسکو و تهران با استناد به نگرانی‌های زیست‌محیطی یا وضعیت حقوقی مبهم دریای خزر، پروژه را متوقف کرده‌اند. اما تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین و تلاش اروپا برای کاهش وابستگی به انرژی روسیه، علاقه بروکسل به این خط لوله را احیا کرده است. آذربایجان که از طریق کریدور گاز جنوبی به اروپا صادرات دارد، این پروژه را برای تقویت جایگاه خود به عنوان مرکز انرژی ترویج می‌کند.

در عشق‌آباد، تصمیم‌گیری پیچیده‌تر است. ترکمنستان، محتاط از برانگیختن خشم قدرت‌های منطقه‌ای، در برابر ادغام با غرب مقاومت کرده، اما فشارهای اقتصادی و وابستگی به صادرات گاز به چین، تنوع‌بخشی به بازارهای صادراتی، به ویژه اروپا، را جذاب کرده است. فرصت برای دیپلماسی آمریکا، به ویژه با نقش دونالد ترامپ پس از میانجی‌گری توافق صلح ارمنستان-آذربایجان، فراهم است. او می‌تواند ترکمنستان و آذربایجان را به برنامه‌ریزی برای این خط لوله ترغیب کند. این ابتکار با «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه جهانی» هم‌راستا است که ترکیه را از طریق قفقاز جنوبی به آسیای مرکزی متصل می‌کند.

در دهه ۱۹۹۰، بیل کلینتون با حمایت از خط لوله باکو-تفلیس-جیحان، همکاری منطقه‌ای را تقویت کرد. خط لوله ترنس‌خزر نیز می‌تواند با کاهش وابستگی اروپا به انرژی روسیه، ایجاد فرصت‌های بازار برای شرکت‌های آمریکایی و تقویت پیوندها با شرکای منطقه‌ای، ثبات را افزایش دهد. این خط لوله، با اتصال دو ساحل خزر، می‌تواند اعتمادسازی کند. قزاقستان نیز با افزایش صادرات نفت خود از طریق آذربایجان، روند شرق به غرب را نشان داده است. با تضعیف روسیه و ایران، فضای دیپلماتیک برای اقدام، بازتر از هر زمان در دوران پساشوروی است. این لحظه برای تحقق خط لوله فرا رسیده و می‌تواند امنیت انرژی اروپا، درآمدهای ترکمنستان و ثبات ژئوپلیتیکی اوراسیا را تضمین کند./ منبع