از ایروان تا مینسک؛ وقتی معادلات قفقاز، تهران را نگران میکند
به گزارش اطلس دیپلماسی، مقالهای با عنوان «از ایروان تا مینسک؛ وقتی معادلات قفقاز، تهران را نگران میکند»، نوشته مالک مصدق، در دیپلماسی ایرانی منتشر شده است. این مقاله بهطور فشرده تحولات قفقاز جنوبی پس از توافق سهجانبه ارمنستان، آذربایجان و آمریکا (مسیر ترامپ) را تحلیل کرده و سفر رئیسجمهور ایران به ایروان و مینسک را تلاشی برای حفظ نفوذ تهران در برابر نفوذ غرب میداند. در ادامه، چکیده این مطلب آمده است.
سفر مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران به ارمنستان و بلاروس در روز ۲۷ مردادماه ۱۴۰۴ با هدف تقویت مناسبات تجاری و امضای اسناد همکاری انجام میشود. این سفرها که پیشتر به تعویق افتاده بودند، در سایه توافق سهجانبه ارمنستان، آذربایجان و آمریکا، موسوم به «مسیر ترامپ»، اهمیت یافتهاند. این توافق، که ۱۷ مردادماه ۱۴۰۴ امضا شد، با میانجیگری دونالد ترامپ، اتصال ترانزیتی آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان را تسهیل کرده و نفوذ آمریکا در قفقازجنوبی را تقویت میکند. این تحول، با کنارزدن نقش سنتی روسیه در مناقشه قرهباغ و انحلال گروه مینسک، نگرانیهایی برای ایران و روسیه ایجاد کرده است.
توافق «مسیر ترامپ» با واگذاری کنترل ۴۳ کیلومتر از کریدور سیونیک به آمریکا برای ۹۹ سال، نقش روسیه بهعنوان میانجی را کمرنگ و ایران را از معادلات ترانزیتی منطقه حذف کرده است. ادعای نیکول پاشینیان، نخستوزیر ارمنستان، مبنی بر دسترسی ایران به اروپا از طریق این مسیر، با واگذاری کنترل به آمریکا همخوانی ندارد. این تناقض، تلاش ارمنستان و آذربایجان برای کاهش فشارهای سیاسی تهران و مسکو را نشان میدهد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بر رعایت خطوط قرمز ایران در سیونیک تأکید کرده است. در بلاروس، هماهنگی برای مقابله با پیامدهای ژئوپلیتیکی این توافق و تقویت کریدور شمال – جنوب در دستور کار است. امضای اسناد تجاری در حوزههای انرژی و حملونقل، جایگزینی برای مسیرهای تحت کنترل غرب محسوب میشود.
از منظر ژئوپلیتیک، «مسیر ترامپ» بخشی از راهبرد آمریکا برای مهار ایران و روسیه است. این کریدور، با عبور از سیونیک، مسیر ترانزیتی ایران به اروپا را مسدود و محور ترکیه – آذربایجان را تقویت میکند. این امر پروژههای پانترکیستی را تسهیل کرده و دسترسی ایران به بازارهای جهانی را تهدید میکند. کاهش درآمدهای ترانزیتی ایران تا ۲۰-۳۰ درصد، همراه با تحریمهای بینالمللی و تهدید مکانیسم ماشه، فشار بر سیاست خارجی ایران را افزایش داده است. سفر به ارمنستان و بلاروس، تلاشی برای بازسازی اهرمهای ایران از طریق همکاریهای دوجانبه است.
از منظر امنیتی، حضور آمریکا در سیونیک، نزدیک مرزهای ایران، تهدیدی برای امنیت ملی ایجاد میکند. این کریدور میتواند به پایگاه اطلاعاتی یا نظامی ناتو، بهویژه با همکاری نظامی آذربایجان و اسرائیل و لغو متمم ۹۰۷ قانون آزادی توسط ترامپ، تبدیل شود. اعتراضات داخلی در ارمنستان علیه پاشینیان که توافق را «خیانت» میدانند، خطر بیثباتی سیاسی و پروژههای پانترکیستی را افزایش میدهد. در بلاروس، تقویت همکاریهای نظامی و اقتصادی برای ایجاد توازن در برابر نفوذ آمریکا مدنظر است.
روسیه نیز با کاهش نقش ضامن امنیتی خود در قفقاز مواجه شده است. محدودیتهای جنگ اوکراین و تحریمها، توانایی مسکو برای واکنش را کاهش داده است. اظهارات مقامات روس درباره «مثبت»بودن توافق، تلاشی برای حفظ ظاهر دیپلماتیک است. سفر پزشکیان به بلاروس، فرصتی برای هماهنگی با مسکو و مینسک برای ایجاد جبههای مشترک در برابر نفوذ غرب فراهم میکند. موفقیت این تلاشها به ارائه پیشنهادات اقتصادی و سیاسی جذاب و توسعه مسیرهای ترانزیتی جایگزین مانند کریدور شمال-جنوب بستگی دارد./ منبع
