تسلیحات هسته‌ای می‌توانند مانع جنگ روسیه و ناتو شوند؟

درگیری اوکراین ممکن است زمینه‌ساز رویارویی بزرگ‌تر میان روسیه و ناتو شود. هرچند این سناریو بعید به نظر می‌رسد، اما بازدارندگی هسته‌ای ستون اصلی آن است. اما این بازدارندگی تا چه حد در جلوگیری از درگیری مؤثر است؟ اظهارات دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و درخواست او برای پایان خصومت‌ها در اوکراین نشان می‌دهد گزینه‌های حل این درگیری محدودتر شده است. کی‌یف به دریافت تسلیحات بیش‌تر از ناتو امیدوار است و اعضای ناتو قصد دارند هزینه‌های دفاعی خود را افزایش داده و در تولید تسلیحات و زیرساخت‌ها سرمایه‌گذاری کنند.

ارزیابی نقش تسلیحات هسته‌ای در درگیری‌های امروزی با این واقعیت مواجه است که تجربه استفاده از آن‌ها در جنگ تقریبا وجود ندارد. بمباران هسته‌ای هیروشیما و ناکازاکی در سال ۱۹۴۵ در الگوی سیاسی و فناوری متفاوتی رخ داد و نمی‌توان آن را به شرایط کنونی تعمیم داد. با این حال، تصور تسلیحات هسته‌ای به‌عنوان عامل بازدارنده در روابط بین‌الملل ریشه‌دار شده است. باور عمومی این است که هزینه حمله به یک قدرت هسته‌ای، صرف‌نظر از اندازه زرادخانه‌اش، غیر قابل ‌قبول است. این منطق، با توجه به جایگاه روسیه به‌عنوان یک ابرقدرت هسته‌ای، آن را در عمل شکست‌ناپذیر می‌کند. استفاده از تسلیحات هسته‌ای به یک تابوی سیاسی و اخلاقی تبدیل شده، هرچند برنامه‌ریزان نظامی و محققان سناریوهای مختلفی را برای استفاده از آن‌ها مدل‌سازی کرده‌اند.

با این حال، این پرسش که آیا احتمال حمله به یک قدرت هسته‌ای پایین است، برای روسیه با توجه به احتمال درگیری بزرگ با ناتو یا در چارچوب مناقشه اوکراین، فوریت بیش‌تری یافته است. دلایل سیاسی متعددی می‌تواند به درگیری روسیه و ناتو منجر شود و هر دو طرف این دلایل را با درجات مختلفی از اقناع بیان کرده‌اند. وقوع چنین درگیری به محدودیت‌های تولید دفاعی و دسترسی به نیروهای مسلح برای جنگ تمام‌عیار بستگی دارد. در روسیه، بخش تولید دفاعی در جریان عملیات نظامی ویژه شتاب گرفته و ناتو نیز فرآیندهای مشابهی را آغاز کرده است. ناتو با توانایی‌های مالی و منابع خود ممکن است در تولید تسلیحات متعارف از روسیه پیشی بگیرد و فشار سیاسی بیشتری اعمال کند.

سناریوهای مختلفی برای درگیری نظامی روسیه و ناتو وجود دارد؛ از جمله مداخله برخی کشورهای ناتو در اوکراین یا بحران نظامی و سیاسی در بالتیک یا مناطق دیگر. اوکراین با پهپادها و موشک‌های کروز به خاک روسیه حمله کرده و تلاش‌هایی برای تهاجم به قلمرو آن انجام داده است. احتمال مشارکت نیروهای نظامی ناتو به‌صورت رسمی در این عملیات‌ها افزایش یافته است. آیا بازدارندگی هسته‌ای می‌تواند مانع این تحولات شود؟ ظاهرا پاسخ مثبت است. در صورت درگیری مستقیم، روسیه به احتمال زیاد ابتدا از تسلیحات متعارف استفاده خواهد کرد، اما درگیری اوکراین نشان داده که حملات موشکی، هوانوردی و توپخانه‌ای نمی‌توانند مقاومت دشمن را به‌طور کامل تضعیف کنند. ناتو توانایی‌هایی مشابه اوکراین اما در مقیاس بزرگ‌تر دارد، هرچند کشورهای غربی تحمل روانی کم‌تری برای تلفات انسانی نشان می‌دهند. با این حال، بسیج سیاسی و پروپاگاندای راهبردی می‌تواند حساسیت اجتماعی به تلفات را تغییر دهد.

روسیه در صورت درگیری مستقیم با ناتو با دو گزینه مواجه است؛ نخست، حملات هسته‌ای تاکتیکی پیش‌دستانه علیه تجمعات نظامی و دوم، زیرساخت‌های حیاتی دشمن، یا حملات مشابه پس از تشدید متعارف. گزینه اول از نظر سیاسی هزینه‌بر است و روسیه را به‌عنوان آغازگر درگیری هسته‌ای منزوی می‌کند. گزینه دوم هزینه سیاسی کمتری دارد، اما همچنان اتهام نقض تابوی هسته‌ای را به‌دنبال خواهد داشت. هر دو سناریو امکان پاسخ هسته‌ای یا متعارف ناتو را حفظ می‌کنند که روسیه را با دوراهی وجودی مواجه می‌سازد یعنی ادامه عملیات متعارف با احتمال شکست، تبادل هسته‌ای تاکتیکی، یا استفاده از تسلیحات هسته‌ای راهبردی که نابودی متقابل را تضمین می‌کند. خطر این الگو در این است که ناتو ممکن است تصور کند به‌دلیل ترس روسیه از تلافی، می‌تواند به تشدید متعارف ادامه دهد، که می‌تواند درگیری را از اوکراین به یک تعارض منطقه‌ای گسترش دهد. بازندگان این سناریوها شامل اوکراین به‌عنوان میدان اصلی نبرد، روسیه با حملات موشکی و تهاجمات احتمالی و اعضای شرقی و شمال‌شرقی ناتو هستند که هدف حملات متقابل روسیه قرار خواهند گرفت. ایالات متحده در صورت عدم استفاده از تسلیحات هسته‌ای راهبردی نسبتا مصون می‌ماند، اما کنترل تشدید از متعارف به هسته‌ای تضمین‌شده نیست. جنگ هسته‌ای برنده‌ای ندارد و هر محاسبه راهبردی مبتنی بر ضعف طرف مقابل می‌تواند به فاجعه منجر شود. با وجود بازدارندگی هسته‌ای، توانایی آن در جلوگیری از تجاوز همچنان مورد تردید است./ منبع