لزوم توافق فوری برای مهار بحران در جنوب سوریه

درگیری شدید میان نیروهای هم‌پیمان با دولت سوریه از جمله شبه‌نظامیان بدوی و گروه‌های دروزی در جنوب این کشور، به‌ویژه استان السویداء، از روز ۱۱ جولای آغاز شده و همچنان ادامه دارد. این تنش‌ها که با خشونت محلی شروع شد، به‌سرعت به بحرانی منطقه‌ای تبدیل شد و با ورود اسرائیل به صحنه و انجام حملات هوایی، ابعاد تازه‌ای یافت. درگیری اولیه زمانی آغاز شد که مردان مسلح بدوی یک تاجر دروزی را مورد ضرب‌وجرح قرار دادند و از وسایل او را سرقت کردند و در پاسخ، گروهی از دروزی‌ها اقدام به گروگان‌گیری کردند. با افزایش خشونت، گروه‌های مسلح از استان‌های هم‌جوار مانند درعا، دیرالزور و مرکز سوریه وارد درگیری شدند و موجی از نفرت‌پراکنی علیه دروزی‌ها در فضای مجازی به راه افتاد که به کشته‌شدن ده‌ها نفر از هر دو طرف انجامید.

سه روز پس از شروع درگیری‌ها، دولت موقت سوریه وارد عمل شد. اعزام نیروهای ویژه و تانک‌ها به سویدا موجب شد بسیاری از ساکنان تصور کنند که دمشق در حمایت از حمله‌کنندگان بدوی وارد عمل شده است. حضور سنگین نیروهای دولتی و ورود آن‌ها به شهر، نگرانی‌ها را از احتمال بروز انتقام‌گیری‌های فرقه‌ای افزایش داد. در همین حال، رهبران دینی دروزی برای توقف درگیری‌ها وارد عمل شدند و توافقی برای برقراری آرامش به امضا رسید، اما تنها چند ساعت بعد، برخی گروه‌های دروزی این توافق را نوعی تسلیم دانستند و خواستار ادامه نبرد شدند.

در همان روز، اسرائیل به ستون‌های زرهی دولت سوریه حمله کرد و با استناد به وعده قبلی خود مبنی بر حمایت از دروزی‌ها، حملات هوایی بیش‌تری انجام داد. گزارش‌هایی نیز درباره اعدام‌های میدانی غیرنظامیان دروزی به دست نیروهای دولتی منتشر شد. این وضعیت موجب شد برخی گروه‌های مسلح دروزی بار دیگر وارد میدان شوند و دولت دمشق نیز با اعزام نیروهای بیش‌تر از سراسر کشور، واکنش نشان داد. حملات بعدی اسرائیل به مراکز فرماندهی ارتش و نزدیکی کاخ ریاست‌جمهوری در دمشق، مانع از حمله سراسری ارتش سوریه به دروزی‌ها شد. هم‌زمان، غیرنظامیان بیش از پیش در تیررس درگیری‌ها قرار گرفتند.

در روز ۱۷ جولای، رئیس‌جمهور موقت سوریه، احمدالشرع، در واکنش به تحولات، اسرائیل را به تلاش برای بی‌ثبات‌سازی کشور متهم کرد و اعلام نمود که امنیت محلی سویدا به نیروهای دروزی بازگردانده خواهد شد. اما ساعاتی بعد، درگیری‌ها بار دیگر شعله‌ور شد. نیروهای دروزی با حمله به مناطق بدوی‌نشین در اطراف سویدا، مرتکب قتل‌عام، غارت و کوچ اجباری شدند. در پاسخ، رهبران قبایل بدوی نیروهای کمکی بیشتری از استان‌های دیگر فراخواندند. تاکنون بیش از ششصد نفر کشته شده‌اند که در ابتدا بیش‌ترشان از نیروهای درگیر بودند، اما اکنون شمار غیرنظامیان قربانی رو به افزایش است.

در حال حاضر، نیروهای دروزی و بدوی در اطراف مرکز شهر سویدا در مقابل یکدیگر صف‌آرایی کرده‌اند. دمشق نیز اعلام کرده در صورت توافق طرفین، تنها نیروهای امنیت عمومی (بدون استفاده از نیروهای نظامی) را برای کنترل اوضاع اعزام خواهد کرد.

سویدا تا پیش از این درگیری‌ها یکی از آرام‌ترین استان‌های سوریه بود. از اواخر جنگ داخلی و به‌ویژه پس از سقوط حکومت اسد در ماه دسامبر ۲۰۲۴، این استان عملاً از خودمختاری محدودی برخوردار بوده است. گروه‌هایی چون «رجال الکرامه» و «لواء الجبل» عملاً کنترل منطقه را در دست داشته‌اند و رهبران مذهبی دروزی نیز نسبت به گذشته جهادی برخی مقامات دولت موقت ابراز نگرانی کرده‌اند.

در ماه‌های گذشته، چند رویداد دیگر نیز بر تشدید بی‌اعتمادی میان اقلیت‌های مذهبی و دولت موقت افزوده است؛ از جمله کشتار هزار و پانصد غیرنظامی علوی در مرکز و سواحل سوریه در پی حمله شورشیان و درگیری‌های خونین میان گروه‌های سنی و دروزی در حومه دمشق که با مداخله ارتش پایان یافت. این وقایع ناتوانی دولت موقت در تأمین امنیت و نیز بی‌اعتمادی شدید به آن را آشکار کرد.

از سوی دیگر، نقش اسرائیل در این بحران پررنگ‌تر شده است. این کشور پیش‌تر نیز در جریان درگیری‌های ماه آوریل حملاتی هوایی انجام داده بود. دخالت‌های اسرائیل، علاوه‌بر جلب حمایت اقلیت دروزی ساکن این کشور، هدف تضعیف ارتش سوریه و ممانعت از استقرار آن در مناطق مرزی را دنبال می‌کند. اسرائیل همچنین بخشی از منطقه غیرنظامی در بلندی‌های جولان را که فراتر از مرزهای تحت اشغال پیشین است تصرف کرده و به‌دنبال نفوذ بیش‌تر در میان رهبران محلی دروزی در سویدا است.

اعلام عقب‌نشینی دمشق و بازگرداندن امنیت محلی به دروزی‌ها، با میانجی‌گری آمریکا، عربستان و ترکیه، نشان داد که پایتخت آماده بازگشت به توافق پیشین درباره خودمختاری محدود این استان است. اما آغاز مجدد خشونت‌ها نشان داد که تداوم حضور گروه‌های مسلح محلی تنها به تشدید بحران می‌انجامد.

در چشم‌انداز آینده، دمشق باید از تحولات اخیر درس بگیرد و رویکردی متوازن در پیش گیرد: نه با غفلت از تحرکات مشکوک در مناطق حساس و نه با مداخله‌گری سنگین که موجب بی‌اعتمادی و تحریک جوامع محلی شود. تکرار کوتاهی‌های مشابه در حوادث ماه مارس و کنونی در سویدا، تردیدها را درباره عزم دولت برای تأمین امنیت همه شهروندان تقویت کرده است.

ضروری است دمشق به‌جای اتکای صرف به نیروی نظامی، رویکردی مبتنی بر کاهش تنش و حفظ جان غیرنظامیان را در پیش گیرد. تربیت نیروهای پلیس حرفه‌ای، کنترل شدیدتر نیروهای هم‌پیمان، ارتقای رفتار امنیت عمومی و ایجاد سازوکار پاسخ‌گویی برای نقض حقوق، از جمله گام‌های فوری مورد نیاز است. کشورهای مؤثر مانند ترکیه، عربستان و ایالات متحده باید دمشق را برای اجرای این اصلاحات تحت فشار قرار دهند. حتی اسرائیل نیز در بلندمدت به‌جای دامن‌زدن به تفرقه، بهتر است به مصالحه دروزی‌ها با دولت سوریه کمک کند، امری که بیش از هر گزینه دیگری می‌تواند امنیت مرزهای شمال شرقی این کشور را تضمین کند./ منبع