احمد الشرع، رهبر شکننده سوریه

هفت ماه پس از به‌قدرت‌رسیدن در دسامبر ۲۰۲۴، احمد الشرع، رئیس‌جمهور انتقالی سوریه، خود را از یک جهادگر مورد تعقیب با جایزه ۱۰ میلیون دلاری آمریکا به یک دولتمرد عمل‌گرا تبدیل کرده و با کسب حمایت بین‌المللی، از جمله از آمریکا که تحریم‌های گروه هیئت تحریرالشام را لغو کرد، به‌دنبال اتحاد و ثبات سوریه است. اما این مشروعیت بین‌المللی، نبود یک انتقال سیاسی واقعی را پنهان کرده و شکاف‌های داخلی را عمیق‌تر نموده است. حمله ناکام الشرع به سویدا، شکنندگی رژیم او را نشان داد و تصاویر جنایات نیروهای امنیتی، اعتبار او را در داخل و خارج مخدوش کرد. این اقدامات شکاف ایدئولوژیک درباره ساختار دولت را برجسته کرده که می‌تواند سوریه را به‌سوی بی‌ثباتی بکشاند.

الشرع با وجود نداشتن کنترل کامل سرزمینی یا انحصار قدرت، یک نظام متمرکز را پیش برده که تفرقه را تشدید کرده است. نیروهای دموکراتیک سوریه به رهبری کردها و شبه‌نظامیان دروزی از ادغام در ساختارهای فرماندهی مرکزی سر باز زده‌اند، زیرا مدل اقتدارگرای اسلامی الشرع را رد می‌کنند و خواستار تمرکززدایی و مشارکت دموکراتیک هستند. اما الشرع به‌جای مصالحه، با استفاده از مشروعیت بین‌المللی، قدرت را تحکیم کرده و از دادن امتیاز خودداری می‌کند. کنفرانس پیروزی و اعلامیه قانون اساسی، با جلوگیری از تشکیل احزاب سیاسی و دادن کنترل گسترده به رئیس‌جمهور بر قوه مقننه و قضاییه، زمینه‌ساز یک نظم مطلقه شده است. این نظام، ایدئولوژی اسلامی رادیکال را در نهادهای دولتی نهادینه کرده و دو تحول کلیدی را رقم زده است: نخست، ایجاد پلیس اخلاق که با بهانه حفظ ارزش‌های اسلامی، زنان را به‌دلیل پوشش آزار داده و اماکن فرهنگی را تخریب می‌کند؛ دوم، ساخت هویت ملی مبتنی بر احیای سنی و نمادگرایی نو اموی، که با برانگیختن احساس قدرت در جوامع سنی، تنش‌های فرقه‌ای را شعله‌ور کرده و شعارهای ضد اقلیت‌ها را در میان هواداران بنی‌امیه رایج ساخته است.

الشرع برخلاف حکومت اسد که فرقه‌گرایی را برای تفرقه و حاکمیت به‌کار می‌برد، آن را محور دولت‌سازی ایدئولوژیک قرار داده و اعتراض اقلیت‌ها را به‌عنوان تجزیه‌طلبی بی‌اعتبار می‌کند. این رویکرد در دو اقدام خشونت‌آمیز او نمایان شد: در ماه مارس، نیروهای او حدود ۱۵۰۰ غیرنظامی علوی را در ساحل کشتند؛ در ماه جولای، درگیری‌های محلی در سویدا بهانه‌ای برای حمله به این منطقه دروزی شد تا شیخ حکمت الحجری، مخالف سرسخت دولت، خلع شود. این حمله با اشتباه محاسباتی و مداخله اسرائیل به شکست انجامید و دروزی‌ها را متحد کرد. اسرائیل به یگان‌های مهاجم و تأسیسات نظامی دمشق حمله کرد و کمک‌های بشردوستانه ارائه داد. آتش‌بس شکننده از ۱۹ جولای برقرار است، اما حمله جدید می‌تواند واکنش شدیدتری را برانگیزد.

این تحولات، امید اقلیت‌های سوریه که حدود یک‌چهارم جمعیت را تشکیل می‌دهند را از بین برده و کردها و دروزی‌ها را به هسته مقاومت علیه الشرع تبدیل کرده است. نارضایتی عمومی نیز به‌دلیل جرم، مصونیت و بحران اقتصادی افزایش یافته است. بازسازی سوریه تا چهارصد میلیارد دلار هزینه دارد، اما نبود اعتماد سرمایه‌گذاران و خشکسالی شدید با شکست ۷۵درصدی تولید محصول گندم، بحران غذایی را تشدید کرده است. بدون اصلاحات، محبوبیت الشرع تا پایان سال ممکن است فروبپاشد. او در دوراهی است: ادامه تمرکزگرایی با زور که مقاومت و جنگ داخلی را برمی‌انگیزد، یا آغاز انتقال سیاسی واقعی با لغو اعلامیه قانون اساسی، اجازه تشکیل احزاب مستقل، تمرکززدایی و عدالت انتقالی برای جلوگیری از سرکوب و شورش./ منبع