متوقف کردن آتش اسرائیل و ایران: خطرات و راهکارها

در ساعت‌های نخست روز ۱۳ ژوئن، اسرائیل عملیات‌های هوایی و مخفیانه‌ای را علیه تأسیسات هسته‌ای، دانشمندان، مراکز نظامی و مقامات بلندپایه ایران آغاز کرد. این عملیات که «شیر خیزان» نام دارد، چند روز پس از افزایش گمانه‌زنی‌ها درباره احتمال حمله و پیش از از سرگیری مذاکرات هسته‌ای بین ایران و آمریکا انجام شد. در واکنش، ایران به سمت اسرائیل چندین حمله پهپادی و موشکی انجام داده و پدافند هوایی اسرائیل با کمک آمریکا تقویت شده است. هر دو طرف همچنان در مسیر تشدید تنش‌ها هستند، اما هدف نهایی مشخص نیست و میزان دخالت آمریکا در طی این روند، نقش تعیین‌کننده‌ای خواهد داشت.

رابطه تنش‌آمیز ایران و اسرائیل در سال ۲۰۲۴ به نقطه‌ای بحرانی رسید که در آن، دو درگیری مستقیم در ماه‌های آوریل و اکتبر، جنگ‌های پنهان و غیرمستقیم چند دهه گذشته را آشکار ساخت. برنامه هسته‌ای ایران که اسرائیل آن را تهدیدی وجودی می‌داند، به‌سرعت پیشرفت کرده و در عین حال، توان دفاعی و قدرت منطقه‌ای ایران کاهش یافته است. ضربات اسرائیل به حزب‌الله لبنان در پاییز سال ۲۰۲۴ که متحد اصلی ایران است، از عوامل مهم این تغییر معادله به شمار می‌رود.

عملیات اسرائیل گسترده‌تر از حملات ماه اکتبر بوده و حدود ۲۰۰ هواپیما به ۱۰۰ هدف از جمله سایت‌های هسته‌ای، کارگاه‌های ساخت سلاح، پایگاه‌های نظامی و منازل مقامات حمله کرده‌اند. موساد نیز با پهپادها از داخل ایران اقدام به عملیات کرده است. در این حملات چندین فرمانده بلندپایه سپاه پاسداران و دانشمندان هسته‌ای کشته شده‌اند. مقام‌های ایرانی تاکنون حدود ۸۰ کشته و ۳۰۰ مجروح را اعلام کرده‌اند.

رهبران ایران تهدید به واکنش شدید کرده‌اند و حملات پهپادی و موشکی به اسرائیل ادامه یافته است. تهران این حملات را نه‌تنها برای مهار برنامه هسته‌ای بلکه برای تضعیف حکومت تلقی می‌کند و ممکن است برای بازدارندگی، اهداف دیگری در منطقه را نیز هدف بگیرد. این روند می‌تواند منجر به درگیری گسترده‌تر شود که آمریکا، متحدان منطقه‌ای و گروه‌های نیابتی ایران را وارد بحران می‌کند.

اظهارات دولت ترامپ در این میان متناقض به نظر می‌رسد. ابتدا ترامپ از حمله اسرائیل ابراز بی‌اطلاعی یا مخالفت کرد اما سپس به حمایت از حملات و تأمین تسلیحات برای اسرائیل پرداخت. این تناقض‌ها باعث شده تهران حملات را با چراغ سبز نشان دادن واشنگتن تلقی کند. با وجود تلاش‌های دیپلماتیک، حملات اسرائیل ممکن است به جای کاهش تنش، موجب تشدید بحران شود.

تحلیل‌های موجود نشان می‌دهد که ضربه زدن به تأسیسات هسته‌ای ایران به صورت یک‌طرفه تنها تأخیر موقتی در برنامه هسته‌ای ایجاد می‌کند. ایران، با وجود تلفات دانشمندان، توان فنی لازم برای ادامه برنامه را دارد و ممکن است به‌دنبال ساخت بمب هسته‌ای به‌عنوان عاملی بازدارنده باشد. در صورت رسیدن به این مرحله، احتمال مداخله مستقیم آمریکا افزایش می‌یابد.

دولت ترامپ پس از خروج از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵، موضع سخت‌تری در قبال ایران اتخاذ کرد اما در دوره دوم ریاست‌جمهوری خود، تمایلاتی به دیپلماسی نشان داد. این رویکرد شامل توقف بمباران یمن و کاهش تحریم‌ها علیه سوریه بود و تلاش‌هایی برای از سرگیری مذاکرات هسته‌ای داشت که البته موفق نبود.

ترامپ در پیام‌هایش به ایران هشدار داده است که اگر مذاکرات را نپذیرد، تحریم‌ها و اقدامات نظامی شدیدتر خواهند شد. اما چنین سیاستی ممکن است واکنش شدیدتری از سوی تهران به دنبال داشته باشد و خطر گسترش درگیری در منطقه را افزایش دهد. این بحران منطقه‌ای که از حملات حماس در ماه اکتبر سال ۲۰۲۳ آغاز شده، همچنان شکننده است و ادامه تنش‌ها پیامدهای وخیمی برای بازار انرژی و اقتصاد جهانی به همراه خواهد داشت.

کشورهای اروپایی و عرب حوزه خلیج فارس خواستار کاهش تنش و حل‌وفصل دیپلماتیک هستند اما تنها رئیس‌جمهور آمریکا می‌تواند از تشدید درگیری‌ها جلوگیری کند. از یک‌ سو باید اسرائیل را تحت فشار قرار دهد تا حملات را متوقف کند و از سوی دیگر به ایران پیشنهادهای قابل‌قبول برای مذاکرات هسته‌ای ارائه دهد. این رویکرد نیازمند دیپلماسی سخت و مدیریت بحران در مقابل مقاومت در داخل واشنگتن است.

در نهایت، تنش‌های اسرائیل و ایران می‌تواند پیامدهای گسترده‌ای داشته باشد که نه‌تنها منطقه غرب آسیا بلکه اعتبار و موفقیت سیاسی دولت ترامپ را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد. جلوگیری از درگیری گسترده نیازمند اراده سیاسی و اقدام هوشمندانه در سطح بین‌المللی است./ منبع