روابط پنهان ترکیه با داعش

در ۲۹ ژوئن ۲۰۱۴ ابوبکر البغدادی، رهبر داعش، در مسجد النوری موصل خود را خلیفه و حاکم مطلق اسلامی معرفی کرد. این گروه از بقایای القاعده در عراق شکل گرفت و با گردهم‌آوردن جهادی‌هایِ سوریِ آزادشده توسط حکومت اسد، افسران سابق ارتش صدام و قبایل سنی عراق، قدرت گرفت. داعش در سوریه علیه اسد جنگید و پس از پیروزی‌های میدانی، با قطع ارتباط از القاعده، در شرق سوریه و شمال عراق اعلام خلافت کرد و رقه را پایتخت قرار داد.

برای دولت اوباما، اولویت، نابودی داعش و تهدید تروریستی آن بود؛ اما برای آنکارا دشمن اصلی همچنان بشار اسد محسوب می‌شد. اردوغان، حکومت اسد را خطر بزرگ‌تر برای ثبات منطقه می‌دانست و از این ‌رو نسبت به داعش رویکردی تساهل‌آمیز داشت. در نگاه او، داعش گرچه افراطی بود اما می‌توانست ابزاری مؤثر برای براندازی اسد باشد و خطرات احتمالی این سیاست کم‌اهمیت جلوه داده شد.

ترکیه پیش‌تر نیز روابطی با شاخه القاعده در سوریه یعنی جبهه‌النصره ایجاد کرده بود. نیروهای این گروه از خاک ترکیه برای عملیات، به‌ویژه از استان ختای، استفاده می‌کردند و بعدها خود اعتراف کردند که ترکیه «لطف بزرگی» به آنان کرده است. برخلاف ارتش آزاد سوریه که به‌سرعت از هم فروپاشید، النصره توان تصرف و نگهداری مناطق وسیع مانند بخش‌هایی از حلب را داشت.

از میانه سال ۲۰۱۴ ترکیه به مرکز جذب و گذرگاه ترانزیتی برای داعش بدل شد. تخمین زده شد که بین شش‌صد تا هزار شهروند ترک به خلافت پیوستند. گزارش‌ها نشان می‌داد داعش به ترک‌ها روزانه ۱۵۰ دلار مزد می‌پردازد. رسانه‌هایی چون نیویورک تایمز و حریت ترکیه از کارزارهای جذب نیرو در محله‌های محافظه‌کار ترکیه خبر دادند. همچنین حدود ۳۰ هزار جنگجوی خارجی در سال ۲۰۱۳ از طریق ترکیه به سوریه رفتند. حتی برت مک‌گورک، نماینده آمریکا در ائتلاف ضد داعش، مدعی شد ترکیه به بغدادی پناه داده بود.

در حالی‌که اوباما داعش را «تیم دسته دوم» توصیف می‌کرد، ترکیه آن را ابزاری مفید می‌دید. هنگام محاصره شهر کردنشین کوبانی در ماه سپتامبر ۲۰۱۴، ارتش ترکیه تنها نظاره‌گر بود و پس از تهدید عبدالله اوجالان به توقف مذاکرات صلح با آنکارا، ناچار شد اجازه دهد تعدادی نیروی کرد برای دفاع از شهر عبور کنند.

منافع اقتصادی نیز در این رابطه نقش داشت. داعش پس از تسلط بر میادین نفتی سوریه، نفت را به خریداران ترک می‌فروخت. قاچاقچیان نفت را به ترکیه منتقل می‌کردند و مقامات چشم می‌بستند. برآوردها از فروش روزانه یک تا دو میلیون دلار نفت به قاچاقچیان ترک حکایت داشت. حسین علوی از مؤسسه انرژی عراق گفت روزانه حدود ۲۱۰ تانکر نفت به ترکیه و دیگر کشورها قاچاق می‌شد. علی ادیبوغلو، نماینده مجلس ترکیه، در ژوئن ۲۰۱۴ تأیید کرد که هشت‌صد میلیون دلار نفت داعش در ترکیه فروخته شده است.

با وجود همکاری‌ها، تنش‌هایی نیز بروز کرد. در ژوئن ۲۰۱۴ داعش به کنسولگری ترکیه در موصل حمله و ۴۹ ترک را گروگان گرفت. گرچه سازمان اطلاعات ترکیه مدعی عملیات نجات شد، اما بعداً گزارش‌ها نشان دادند که با معاوضه ۱۸۰ جهادی آزاد شدند. واشنگتن امیدوار بود ترکیه پس از آن نقش فعال‌تری در ائتلاف ضد داعش ایفا کند، اما چنین نشد. همچنین همکاری تسلیحاتی گزارش شد.

در ژانویه ۲۰۱۴ ژاندارمری ترکیه سه کامیون حامل موشک و مهمات را متوقف کرد که مقصدشان مناطق تحت کنترل داعش و احرارالشام بود. دولت مدعی شد کامیون‌ها حامل کمک انسانی برای ترکمن‌ها بوده، اما اسناد خلاف آن را نشان داد. بعدها اردوغان نقش سازمان اطلاعات را پذیرفت، اما محتویات محموله را نه. مأموران تحقیق نیز برکنار و زندانی شدند.

در نهایت، قمار ترکیه بی‌ثمر ماند. داعش به جنگ داخلی سوریه محدود نشد و به تهدیدی منطقه‌ای و جهانی بدل شد. منافع تاکتیکی ترکیه در برابر هزینه‌های انسانی و سیاسی این سیاست رنگ باخت و تصویر ترکیه، که زمانی «الگوی دموکراسی مسلمان» برای غرب معرفی می‌شد، با نزدیکی به خلافت خدشه‌دار شد./ منبع