چه چیزی در دور پنجم مذاکرات ایران و آمریکا تغییر کرده است؟

پیش از برگزاری این دور از مذاکرات، تماس تلفنی میان دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، و بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، صورت گرفت. بر اساس اظهارات یکی از سخنگویان کاخ سفید، ترامپ در این تماس ابراز تمایل کرده که اگر امکان‌پذیر باشد، توافقی با ایران حاصل شود. وی همچنین گفته که مذاکرات در مسیر مثبتی پیش می‌روند. این سخنان با هدف ارسال پیامی مشخص به اسرائیل منتشر شد تا در مقطع کنونی، از گزینه حمله نظامی علیه ایران صرف ‌نظر کند. این موضوع به ‌ویژه با توجه به گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌های آمریکایی که حاکی از رصد آمادگی‌های احتمالی اسرائیل برای حمله به ایران از سوی سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا بود، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

در طرف مقابل، ایران نیز در این دور مذاکرات تلاش کرد تا با تأکید بر حق خود در زمینه غنی‌سازی، نشان دهد که تمایل به توافق دارد، مشروط بر آنکه خواسته‌های اصلی‌اش نادیده گرفته نشود. به گفته مقامات ایرانی، از جمله عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، این دور از مذاکرات یکی از حرفه‌ای‌ترین جلسات گفت‌وگو تاکنون بوده است. او تأکید کرد که در این نشست، درک متقابل بیشتری نسبت به مواضع طرفین به ‌ویژه ایران شکل گرفته و نشانه‌هایی از ارائه پیشنهادهای فنی برای پر کردن شکاف‌ها دیده شده است. عراقچی ابراز امیدواری کرد که در صورت بررسی این پیشنهادها توسط دو طرف، دور بعدی مذاکرات بتواند بر تدوین یک چارچوب توافق متمرکز شود.

هم‌زمان با روند گفت‌وگوها، جمهوری اسلامی لحن تهدیدآمیزی نسبت به اسرائیل اتخاذ کرده است. تحلیل‌گران بر این باورند که تهران از طریق افزایش تهدیدها علیه اسرائیل درصدد آن است که مانع از اقدام نظامی احتمالی این رژیم شود. این اقدامات در حالی انجام می‌گیرد که در فضای سیاسی و امنیتی اسرائیل، بحث‌هایی پیرامون «پنجره فرصت» برای ضربه‌زدن به برنامه هسته‌ای ایران شدت گرفته است. این گفتمان پس از آن اوج گرفت که نیروهای نیابتی ایران در منطقه، به ‌ویژه حزب‌الله، متحمل خسارت‌های جدی شدند و همچنین پس از حمله‌ای که اسرائیل در اکتبر ۲۰۲۴ علیه مواضع حساس در ایران انجام داد و آسیب‌پذیری‌هایی را آشکار کرد.

با گذشت پنج دور از مذاکرات، مشخص شده که دو طرف به‌رغم اختلافات اساسی در حال حاضر تمایلی به خروج از مسیر دیپلماتیک ندارند. با این حال، زمان ‌بندی تحولات آتی بر مذاکرات سایه انداخته است. یکی از مهم‌ترین این ملاحظات، ضرب‌الاجل ماه اکتبر برای تعیین وضعیت ساز و کار بازگشت تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد (snapback) است. این ساز و کار در صورت عدم توافق، می‌تواند منجر به بازگشت خودکار تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران شود.

مقامات آمریکایی اعلام کرده‌اند که در مقطع فعلی، هدف اصلی تدوین پارامترهای بنیادین توافق جدید است. این بدان معناست که بسیاری از مسائل فنی و اجرایی به مذاکرات آتی موکول خواهند شد. اگرچه این رویکرد می‌تواند راه را برای تفاهم ابتدایی هموار کند، اما همزمان این نگرانی وجود دارد که پیچیدگی‌های فنی و جزئیات اجرای توافق، در مراحل بعدی مذاکرات ایجاد مانع کرده و روند اجرای توافق را کند یا حتی متوقف کند. در چنین وضعیتی، این خطر وجود دارد که ایران از این فرآیند برای خرید زمان استفاده کند و در عین حال، فعال‌سازی مکانیزم snapback را به تعویق بیندازد.

به‌طور کلی، مذاکرات اگرچه با دشواری‌هایی همراه است، اما نشانه‌هایی از تمایل دو طرف به یافتن یک چارچوب مشترک دیده می‌شود. در عین حال، فشارهای متقابل و ملاحظات ژئوپولیتیکی چه در سطح منطقه‌ای میان ایران و اسرائیل و چه در سطح داخلی آمریکا و اسرائیل در شکل‌گیری یا شکست این روند تأثیرگذار خواهند بود. آینده مذاکرات، تا حد زیادی به توانایی طرفین در مدیریت اختلافات بنیادین، تدوین ساز و کارهای فنی قابل‌اجرا و همچنین کنترل بر تنش‌های منطقه‌ای وابسته است./ منبع