ژئوپلیتیک تجارت: موازنه کشورهای عربی خلیج فارس میان تنوع‌سازی و روابط پایدار با آمریکا

کشورهای شورای همکاری خلیج فارس شامل عربستان، کویت، قطر، امارات، بحرین و عمان در دهه آینده صادرات نفت و گاز خود را به بازارهای نوظهور به‌ویژه در آسیا گسترش خواهند داد، و در عین حال روابط قوی  در عرصه نظامی و فناوری با آمریکا را حفظ می‌کنند. اگرچه هیدروکربن‌ها همچنان بخش عمده صادرات شورای همکاری خلیج فارس را تشکیل می‌دهند (مثلاً ۹۰ درصد صادرات قطر)، این کشورها با راهبردهای تنوع اقتصادی مانند «چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان»، «چشم‌انداز اقتصادی ۲۰۳۰ ابوظبی»، و «چشم‌انداز ملی ۲۰۳۰ قطر»، به‌دنبال تقویت بخش‌های غیرنفتی مانند گردشگری، حمل‌ونقل و فناوری هستند. حجم تجارت شورای همکاری خلیج فارس با چین، از میانه‌های دهه ۲۰۱۰ از تجارت با اتحادیه اروپا پیشی گرفته و به دلیل تقاضای رو به رشد انرژی چین، سریع‌تر رشد کرده است. در مقابل، تجارت شورای همکاری خلیج فارس با آمریکا، از اوایل دهه ۲۰۱۰ کاهش یافته است.

کشورهای شورای همکاری خلیج فارس روابط خود را با بازارهای آسیایی شرقی و جنوبی تقویت کرده‌اند. تقاضای فزاینده انرژی در این مناطق، صادرات هیدروکربنی شورای همکاری خلیج فارس را افزایش داده است. این کشورها همچنین با مذاکرات تجارت آزاد، مانند تجارت با مالزی، موانع تجاری را کاهش داده‌اند. عربستان و امارات با اصلاحات حامی کسب‌وکار، موانع غیرتعرفه‌ای را کم کرده و سرمایه‌گذاری خارجی را جذب کرده‌اند. سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی و فناوری‌های نوظهور، تقاضا برای قطعات تخصصی از آمریکا و چین را افزایش داده، اما این امر شورای همکاری خلیج فارس را در میانه رقابت فناوری آمریکا و چین قرار داده است. محدودیت‌های آمریکا بر صادرات فناوری پیشرفته به شورای همکاری خلیج فارس به دلیل نگرانی از دسترسی چین، این کشورها را به همکاری نزدیک‌تر با غرب در زمینه نیمه‌رساناها و هوش مصنوعی سوق داده است.

در روزهای پایانی دولت بایدن، مقررات محدودکننده صادرات تراشه‌های هوش مصنوعی به غرب آسیا وضع شد، اما دونالد ترامپ در آستانه سفر ۱۳-۱۶ می ۲۰۲۵ به غرب آسیا، این محدودیت‌ها را لغو کرد. عربستان قوانین مالکیت شرکتی را برای تطابق با استانداردهای گروه ویژه اقدام مالی (FATF) سخت‌تر کرد، و امارات با بهبود چارچوب‌های ضدپولشویی در سال ۲۰۲۴ از لیست خاکستری گروه ویژه اقدام مالی خارج شد و با این اقدام معاملاتش را سرعت بخشید. با این حال، اختلافات داخلی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس و رقابت‌های اقتصادی، مذاکرات تجارت آزاد در سطح بلوک را متوقف کرده است. مذاکرات شورای همکاری خلیج فارس با کره‌جنوبی (۲۰۰۷-۲۰۲۳) و اتحادیه اروپا نمونه‌هایی از این تأخیرها هستند. به همین دلیل، کشورهای شورای همکاری خلیج فارس به توافق‌های دوجانبه، مانند توافق امارات با فیلیپین و عمان با هند، روی آورده‌اند.

در میان‌مدت تا بلندمدت، شورای همکاری خلیج فارس صادرات نفت و گاز را به آسیا، به‌ویژه هند، که طبق آژانس بین‌المللی انرژی سریع‌ترین بازار نفت در پنج سال آینده خواهد بود، افزایش خواهد داد. تقاضای نفت چین تا سه تا پنج سال آینده به اوج می‌رسد؛ در حالی که هند به دلیل شهرنشینی و صنعتی‌سازی رشد خواهد کرد. کاهش تقاضای نفت در اروپا و خودکفایی آمریکا و کانادا، شورای همکاری خلیج فارس را به‌سمت آسیا سوق می‌دهد. عربستان قصد دارد دو پالایشگاه نفت در هند بسازد، و قطر و امارات قراردادهای بلندمدت گاز طبیعی مایع (LNG) با چین امضا کرده‌اند. تعرفه‌های بالای آمریکا فرصت‌هایی برای صادرکنندگان شورای همکاری خلیج فارس ایجاد می‌کند، زیرا چین به‌دنبال جایگزینی LNG آمریکایی است. شورای همکاری خلیج فارس همچنین با فناوری‌های پاک چینی، مانند خورشیدی و بادی، تنوع انرژی را تقویت می‌کند.

با این حال، آمریکا با گسترش همکاری نظامی و فروش تسلیحات پیشرفته و فناوری‌های هوش مصنوعی، نفوذ خود در شورای همکاری خلیج فارس را حفظ خواهد کرد. توافق ۱۴۲ میلیارد دلاری تسلیحاتی با عربستان در می ۲۰۲۵ و لغو محدودیت‌های تراشه‌های هوش مصنوعی، این روابط را تقویت می‌کند. اما تعهد آمریکا به حفظ برتری نظامی اسرائیل، فروش تسلیحاتی مانند اف-۳۵ به شورای همکاری خلیج فارس را محدود می‌کند. نگرانی‌های کنگره درباره نقض حقوق بشر توسط امارات در سودان، مانعی جزئی بر سر راه است، اما به هر حال فروش تسلیحات ادامه خواهد یافت. شورای همکاری خلیج فارس برای محافظت از صنایع داخلی، مانند آلومینیوم، تعرفه‌های ضد دامپینگ بر کالاهای آسیایی وضع خواهد کرد. در نهایت، شورای همکاری خلیج فارس با حفظ روابط نظامی و فناوری با آمریکا، به گسترش تجارت با آسیا ادامه خواهد داد، اما رقابت‌های داخلی و محدودیت‌های آمریکا مانع از توافق‌های تجاری گسترده در سطح بلوک خواهد شد./ منبع