تنگه هرمز چیست و چگونه بر قیمت نفت و امنیت جهانی اثر می‌گذارد؟

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین مسیرهای راهبردی برای تجارت جهانی انرژی به شمار می‌رود و نقش حیاتی در ثبات اقتصادی جهان ایفا می‌کند. در پی تصمیم بی‌سابقه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، برای بمباران سه سایت هسته‌ای ایران، نگرانی‌ها درباره گسترش درگیری در غرب‌آسیا افزایش یافته است. این حملات که با مشارکت اسرائیل صورت گرفت، بزرگ‌ترین اقدام نظامی غرب علیه جمهوری اسلامی ایران از زمان انقلاب سال ۱۹۷۹ میلادی تاکنون محسوب می‌شود. اکنون جهان در انتظار واکنش ایران است و یکی از گزینه‌های محتمل که تحلیل‌گران به آن اشاره می‌کنند، بستن تنگه هرمز است؛ مسیری حیاتی که روزانه بیش از یک‌پنجم از نفت جهان، معادل حدود بیست میلیون بشکه و بخش قابل توجهی از گاز مایع از آن عبور می‌کند.

در گذشته، ایران چندین‌بار تهدید به بستن تنگه کرده، اما هرگز این تهدید را عملی نکرده است. تنگه هرمز که میان ایران و عمان قرار دارد، خلیج فارس را به خلیج عمان و دریای عرب متصل می‌کند. عرض این تنگه در باریک‌ترین نقطه تنها ۳۳ کیلومتر است، در حالی که مسیر کشتیرانی قابل استفاده فقط سه کیلومتر عرض دارد. این موقعیت خاص، تنگه را به یکی از گلوگاه‌های راهبردی انرژی جهان تبدیل کرده است. کشورهای عضو اوپک مانند عربستان، ایران، امارات، کویت و عراق عمده صادرات نفت خود را از طریق این تنگه انجام می‌دهند، عمدتاً به مقصد بازارهای آسیایی. در همین حال، ناوگان پنجم نیروی دریایی ایالات متحده که در بحرین مستقر است، مسئولیت تأمین امنیت کشتیرانی تجاری در این منطقه را بر عهده دارد.

اگر ایران تصمیم به بستن تنگه بگیرد، این اقدام می‌تواند بلافاصله موجب جهش قیمت نفت و ایجاد فشار تورمی در ایالات متحده و سراسر جهان شود. چنین اقدامی به‌عنوان واکنشی مستقیم به سیاست‌های ایالات متحده ممکن است تلقی شود، اما در عین حال، خود ایران نیز به‌شدت از نظر اقتصادی آسیب خواهد دید. نفت ایران نیز از همین مسیر صادر می‌شود و بستن تنگه در واقع ضربه‌ای جدی به اقتصاد این کشور وارد خواهد کرد. علاوه بر آن، چنین اقدامی ممکن است کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس را که برخی از آن‌ها نسبت به حمله اسرائیل موضع انتقادی داشته‌اند، وارد درگیری کند؛ چرا که حفظ باز بودن مسیر صادرات نفت برای این کشورها اهمیت حیاتی دارد.

بستن تنگه هرمز تأثیر شدیدی نیز بر اقتصاد چین خواهد داشت. چین، به‌عنوان دومین اقتصاد بزرگ جهان، تقریباً ۹۰ درصد از صادرات نفت ایران را خریداری می‌کند. این نفت، به‌رغم قرارداشتن در فهرست تحریم‌های بین‌المللی، همچنان از مسیر تنگه هرمز به چین منتقل می‌شود. در همین راستا، مارکو روبیو، وزیر خارجه ایالات متحده از دولت چین خواسته است با ایران تماس گرفته و مانع از بستن تنگه شود، زیرا منافع چین نیز به‌شدت به بازبودن این مسیر وابسته است. او این اقدام احتمالی را «خودکشی اقتصادی» برای ایران دانست و هشدار داد که بسته‌شدن تنگه پیامدهای سنگینی به دنبال خواهد داشت. در همین حال، گزارش‌هایی منتشر شده مبنی بر اینکه برخی نفت‌کش‌های عظیم‌الجثه پس از حملات آمریکا، مسیر خود را در این آبراه راهبردی تغییر داده‌اند یا عقب‌نشینی کرده‌اند.

از سوی دیگر، رسانه‌های رسمی ایران گزارش داده‌اند که مجلس این کشور طرحی برای بستن تنگه هرمز تصویب کرده، اگرچه تصمیم نهایی در این زمینه به رهبران عالی‌رتبه نظام بستگی دارد. وزیر خارجه ایران در اظهارات اخیر، تأکید کرده که تصمیم ترامپ برای حمله به ایران «پیامدهای جاودانه» به همراه خواهد داشت. در نخستین واکنش رسمی از سوی عالی‌ترین مقام سیاسی ایران، آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، این حملات را «اشتباهی بزرگ» از سوی اسرائیل توصیف کرده و بر لزوم «مجازات» آن تأکید کرده است، اما به‌طور مشخص به موضوع تنگه هرمز اشاره‌ای نکرده است.

در مجموع، بسته‌شدن تنگه هرمز ممکن است به‌عنوان ابزاری برای تحت فشار قرار دادن ایالات متحده در نظر گرفته شود، اما چنین اقدامی به دلیل پیچیدگی‌های اقتصادی و ژئوپولیتیکی، پیامدهایی بسیار فراتر از یک واکنش تاکتیکی خواهد داشت. تنگه هرمز نه‌تنها شریان حیاتی برای جریان نفت منطقه و جهان است، بلکه عرصه‌ای حساس و آسیب‌پذیر در نظام امنیت بین‌الملل به‌شمار می‌آید. در حالی‌که قدرت‌های جهانی، به‌ویژه ایالات متحده و چین، به دقت تحولات منطقه را زیر نظر دارند، سرنوشت این گذرگاه راهبردی همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد./ منبع