محاسبات هسته‌ای ایران در غرب ‌آسیای بی‌ثبات

مسیر برنامه هسته‌ای ایران به‌جای یک چرخش رادیکال، مجموعه‌ای از گام‌های تدریجی و بازگشت‌پذیر است که هدف آن حفظ زمان و جلوگیری از برخورد مستقیم با قدرت‌های جهانی است. در حاشیه مجمع عمومی سازمان ملل، مقام‌های ایرانی تلاش کردند مهلتی کوتاه برای تعلیق بازاعمال تحریم‌های شورای امنیت به دست آورند، اما این طرح شکست خورد و با انقضای مهلت، تحریم‌های سازمان ملل مجدداً فعال شد و آمریکا و متحدانش نیز تحریم‌های تازه‌ای وضع کردند. از نگاه غرب، شروط قدیمی شامل توقف کامل غنی‌سازی، محدودیت موشکی و قطع حمایت از متحدان منطقه‌ای هنوز ضروری است، در حالی که تهران این مطالبات را تحمیل خارجی و فاقد مشروعیت می‌داند. هر بار که سازوکار تحریم‌ها بازمی‌گردد، زمینه برای مصالحه تضعیف می‌شود و جریان‌های ضد دیپلماسی در هر دو سوی مناقشه تقویت می‌شوند.

در سطح منطقه، اسرائیل احتمال حملات بیشتر به ایران را مطرح می‌کند و کشورهای خلیج فارس در انتظار درگیری‌های مقطعی‌اند. در داخل ایران، تحریم‌های جدید ارزش پول و بازار را تحت فشار قرار داده، اما تصمیم‌گیری‌های هسته‌ای همچنان در شورای عالی امنیت ملی متمرکز است. دو سناریوی محتمل شامل بحران منجمدِ مدیریت‌شده در آستانه جنگ یا توافقی محدود و موقت است که در آن ایران غنی‌سازی را مهار و دسترسی بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی را بازمی‌گرداند، در برابر تعلیق موقت بخشی از تحریم‌ها. گزارش‌های آژانس از وجود حدود ۴۴۱ کیلوگرم اورانیوم ۶۰ درصدی خبر می‌دهد، اما بازرسی‌ها پس از حملات تابستانی تقریباً متوقف شده است.

تصمیم نهایی در همه امور هسته‌ای با آیت‌الله خامنه‌ای است و هرگونه امتیاز، از بازگشایی بازرسی‌ها تا حمایت از آتش‌بس، به‌عنوان «عقلانیت انقلابی» توصیف می‌شود نه عقب‌نشینی. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، با لحن عمل‌گرایانه از نظم داخلی و احتیاط خارجی سخن می‌گوید، اما همچنان اصل تبعیت از رهبری را تکرار می‌کند. در نتیجه، استمرار جایگزین تغییر شده است.

در غرب، تأکید بر ضرورت بازگشت بازرسی‌های میدانی و محدودسازی سطح غنی‌سازی است. در عین حال، برخی دیپلمات‌های ایرانی مانند عبدالر‌ضا فرجی‌راد بر حفظ تماس‌های پنهانی با واشنگتن تأکید دارند تا مسیر گفت‌وگو بسته نشود. اروپا نیز با وجود نارضایتی از فعال‌شدن مکانیزم ماشه، راه دیپلماسی را تنها گزینه ممکن می‌داند و هشدار می‌دهد که راه‌حل نظامی خطرات بیشتری می‌آفریند.

در صحنه فلسطین، پس از آتش‌بس شکننده میان اسرائیل و حماس، تهران ضمن محکوم‌کردن اسرائیل، از زبان محتاطانه‌ای در حمایت از آتش‌بس استفاده کرد اما رسانه‌های نزدیک به نهادهای امنیتی، فرایند مربوط به خلع سلاح حماس را به‌شدت نقد کردند. این دوگانگی سبب می‌شود که ایران از نقش «مخرب» فاصله بگیرد ولی همچنان نفوذ خود را حفظ کند. همزمان، هشدارهای تند واشنگتن و پاسخ‌های متقابل تهران میدان را برای میانه‌روها تنگ‌تر می‌کند.

در داخل ایران بازسازی ساختارهای دفاعی با هدف هماهنگی میان ارتش و سپاه و تقویت پدافند دنبال می‌شود. با این حال، خطرات دوگانه وجود دارد: بازسازی سریع موجب حمله مجدد می‌شود و تأخیر، وجهه نظامی را تضعیف می‌کند. از منظر خارجی، تهران همچنان به روسیه و به‌ویژه چین به‌عنوان سپر سیاسی و اقتصادی می‌نگرد، اما این دو قدرت نمی‌توانند مشکلات مالی و تحریمی ایران را حل کنند. تنها مسیر ممکن، مبادله زمان و شفافیت در برابر تخفیف محدود تحریم‌هاست، و در غیاب چنین توازنی، وضعیت فعلیِ پرهزینه اما پایدار ادامه خواهد یافت./ منبع