حمله اسرائیل به قطر، شورای همکاری خلیج‌فارس را به تردید در امنیت منطقه‌ای می‌اندازد

حمله اسرائیل به دوحه در ۹ سپتامبر ۲۰۲۵، که طی آن دست‌کم پنج عضو حماس و یک مأمور امنیتی قطری کشته شدند، واکنش سیاسی شدیدی در جهان عرب و میان کشورهای شورای همکاری خلیج فارس برانگیخت. در ۱۴ و ۱۵ سپتامبر، قطر میزبان نشست اضطراری عربی–اسلامی بود که در آن اعضای شورای همکاری خلیج‌فارس وعده دادند «سازوکار دفاع مشترک» را فعال کنند. هرچند این موضع‌گیری در ظاهر نشان‌دهنده اتحاد است، اما شکاف‌ها و رقابت‌های درونی شورای همکاری خلیج‌فارس مانع از تحقق واقعی چنین مکانیسمی خواهد شد و واکنش‌ها عمدتاً در سطح بیانیه‌های سیاسی باقی می‌ماند.

این حمله در حالی صورت گرفت که قطر در نقش میانجی میان اسرائیل و حماس فعالیت می‌کرد. امیر قطر تأکید کرد که اقدام اسرائیل دقیقاً با هدف مختل کردن تلاش‌های میانجی‌گرانه دوحه انجام شده است. متعاقب این حمله، قطر مذاکرات آتش‌بس را متوقف کرد. هم‌زمان، مقامات ایالات متحده از جمله مارکو روبیو به دوحه سفر کردند تا حمایت واشنگتن از حاکمیت قطر را تکرار کنند و روند توافق دفاعی پیشین را پیگیری نمایند. با این حال، برخی گزارش‌ها نشان دادند که اسرائیل تنها پس از آغاز عملیات، آمریکا را در جریان قرار داده و همین امر تردیدها نسبت به توان یا اراده واشنگتن برای مهار رفتار اسرائیل را افزایش داده است.

حمله اسرائیل، اعتماد کشورهای حاشیه خلیج‌فارس به تضمین‌های امنیتی آمریکا را بیش از پیش تضعیف کرده است. این حمله دومین مورد در چند ماه اخیر بود که قطر هدف قرار گرفت؛ پیش‌تر ایران در واکنش به حملات آمریکا به برنامه هسته‌ای‌اش، پایگاه العُدید را در ژوئن بمباران کرده بود. این تحولات نشان می‌دهد که حضور بزرگ‌ترین پایگاه نظامی آمریکا در منطقه نیز نتوانسته مانع حملات شود. افزون بر این، کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس اکنون اسرائیل را نه‌تنها شریک بالقوه امنیتی، بلکه به‌عنوان تهدیدی نوظهور نیز در نظر می‌گیرند؛ به‌ویژه با توجه به افزایش ریسک‌پذیری نظامی تل‌آویو پس از اکتبر ۲۰۲۳.

از منظر سیاست منطقه‌ای، این حمله عملاً امیدها به ادغام اسرائیل در سازوکار دفاع موشکی مشترک با کشورهای حوزه خلیج‌فارس را بر باد داده است. آمریکا سال‌ها در پی ایجاد چنین سامانه‌ای بود تا در برابر ایران بازدارندگی ایجاد کند. اما همگرایی محدود برخی کشورهای حوزه خلیج‌فارس با اسرائیل، رشد احساسات ضداسرائیلی و اکنون تصور اسرائیل به‌عنوان تهدید مستقیم، این طرح را غیرعملی ساخته است. همچنین، روند عادی‌سازی روابط عربستان و اسرائیل که پیش‌تر هم به‌دلیل موضوع فلسطین متوقف شده بود، با این حمله تقریباً غیرممکن شده است.

با وجود این، روابط اقتصادی برخی کشورها با اسرائیل همچنان پابرجاست. امارات و بحرین از زمان پیمان ابراهیم در سال ۲۰۲۰ روابط تجاری و فناورانه خود را با اسرائیل گسترش داده‌اند. با این حال، قطع این روابط پرهزینه خواهد بود، چرا که می‌تواند به کاهش فروش تسلیحات آمریکا یا حتی اعمال فشارهای اقتصادی منجر شود.

در سطح امنیتی، حمله به قطر کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس را به‌سمت بازبینی توان دفاعی و تنوع‌بخشی در خرید تسلیحاتی سوق داده است. هرچند همچنان به سلاح‌های آمریکایی متکی خواهند بود، اما به‌دنبال شرکای جایگزین از جمله ترکیه، کره‌ جنوبی، ژاپن و انگلیس هستند. خریدهای تسلیحاتی از چین به‌دلیل حساسیت واشنگتن محدود خواهد ماند. به‌طور کلی، شورای همکاری خلیج‌فارس به‌سمت تقویت بازدارندگی می‌رود اما همچنان در چارچوب وابستگی به آمریکا عمل خواهد کرد.

همگرایی لفظی کشورهای شورای همکاری خلیج‌فارس در نشست دوحه بیش از آنکه به واقعیت دفاع مشترک منجر شود، جنبه نمادین دارد. تضاد منافع، روابط متفاوت با اسرائیل و رقابت‌های درون‌منطقه‌ای، مانع تحقق اتحاد دفاعی واقعی خواهند شد./ منبع