اصطکاک راهبردی: مهار چین و روسیه در منطقه هند-آرام

منطقه هند-آرام به صحنه رقابت قدرت‌های بزرگ و آزمونی برای رابطه چین و روسیه تبدیل شده است. این رابطه که از سال ۲۰۲۲ «بدون محدودیت» توصیف می‌شود، در عمل ناهماهنگ و مبتنی بر منافع است. کشورهای منطقه‌ای از طریق اقدامات خود، هماهنگی چین و روسیه را محدود می‌کنند. این اقدامات در سه حوزه بررسی می‌شوند: هند، اندونزی و کشورهای ساحلی دریای چین جنوبی.

هند با تکیه بر خودمختاری راهبردی، از انتخاب بین قدرت‌های بزرگ اجتناب کرده و سیاست خارجی چندجانبه‌ای را دنبال می‌کند. این کشور با آمریکا، ژاپن و استرالیا در گروه چهارجانبه همکاری می‌کند، اما روابط دوجانبه با روسیه و چین را حفظ کرده است. در حوزه نظامی، هند وابستگی به تسلیحات روسی را با خرید از فرانسه، آمریکا و اسرائیل کاهش داده و از طریق برنامه «هند خودکفا» به دنبال استقلال دفاعی است. از نظر اقتصادی، با وجود تجارت گسترده با چین، در بخش‌های حساس مانند مخابرات جداسازی انتخابی را دنبال می‌کند و با سیاست‌های «ساخت هند» حاکمیت اقتصادی را تقویت می‌کند. در حوزه دیپلماتیک، هند با غرب تعامل محتاطانه‌ای دارد و خود را «غیرغربی اما نه ضدغربی» معرفی می‌کند. این رویکرد مانع همگرایی عمیق چین و روسیه می‌شود. هند در تمرینات نظامی با روسیه شرکت می‌کند اما از فرمت‌های سه‌جانبه با چین اجتناب کرده و در اجلاس گروه بیست در سال ۲۰۲۲ بیانیه‌ها را تعدیل کرده است. در بریکس و سازمان همکاری شانگهای، هند از تبدیل این گروه‌ها به وزنه‌ای علیه غرب جلوگیری می‌کند. تنوع‌سازی دفاعی و حاکمیت دیجیتال هند، با الهام از مقررات اروپا، از مدل‌های حکومتی چین و روسیه فاصله می‌گیرد و اصطکاک را افزایش می‌دهد.

اندونزی به‌عنوان یک دولت چرخشی راهبردی، با اصل «آزاد و فعال» از گرفتاری در رقابت‌های قدرت‌های بزرگ اجتناب می‌کند. این کشور، به‌عنوان بزرگ‌ترین عضو آسه‌آن و عضو بریکس، در دیپلماسی منطقه‌ای نقش دارد. اندونزی با تاکید بر مرکزیت آسه‌آن، از همسویی با قدرت‌های بزرگ پرهیز کرده و با چین، روسیه و غرب تعامل می‌کند. این کشور گاهی سازوکارهای آسه‌آن را برای ترتیبات عمل‌گرایانه کنار می‌گذارد. از نظر اقتصادی، با وجود مشارکت در ابتکار کمربند و جاده چین، نظارت بر سرمایه‌گذاری‌ها را افزایش داده و با ژاپن، آمریکا و اروپا همکاری می‌کند. اندونزی در چارچوب اقتصادی هند-آرام نیز مشارکت دارد. در حوزه نظامی، درخواست روسیه برای پایگاه نظامی در پاپوا را در سال ۲۰۲۵ رد کرد و با خرید تسلیحات از آمریکا، کره جنوبی و دیگران، وابستگی را کاهش داده است. رزمایش‌های مشترک با روسیه و آمریکا این رویکرد متعادل را نشان می‌دهد. نگرانی‌های عمومی درباره حاکمیت و نفوذ چین در دریای چین جنوبی، اندونزی را به حفظ فاصله گفتمانی سوق داده است. این کشور با نظارت بر فناوری چینی و همکاری با غرب در زیرساخت‌های دیجیتال، از همگرایی چین و روسیه جلوگیری می‌کند.

دریای چین جنوبی نقطه تقاطع اختلافات حاکمیتی و جاه‌طلبی‌های راهبردی است. فیلیپین و ویتنام از طریق ابزارهای قانونی، دیپلماتیک و نظامی، هماهنگی چین و روسیه را پیچیده می‌کنند. ویتنام با دکترین «چهار نه» (Four No’s) و گسترش روابط با ژاپن، هند و آمریکا، مقاومت می‌کند. فیلیپین تحت رهبری مارکوس جونیور، اتحاد با آمریکا را احیا کرده و گشت‌های مشترک را گسترش داده است. هر دو کشور از آسه‌آن استفاده می‌کنند اما اهرم‌های دوجانبه را دنبال می‌کنند. ویتنام با تاکید بر کنوانسیون حقوق دریاها (UNCLOS) و فیلیپین با حمایت جامعه مدنی و حکم دیوان داوری سال ۲۰۱۶، روایت‌های چین را به چالش می‌کشند. هر دو کشور با مدرن‌سازی نظامی، بازدارندگی نامتقارن ایجاد کرده و با ژاپن، کره جنوبی و دیگران همکاری می‌کنند. از نظر اقتصادی، با وجود وابستگی به چین، روابط با اتحادیه اروپا و چارچوب‌هایی مانند «توافق جامع و پیشرفته مشارکت ترانس-پاسیفیک» (CPTPP) را تقویت کرده و حاکمیت دیجیتال را دنبال می‌کنند.

هماهنگی راهبردی چین و روسیه در دریای چین جنوبی به دلیل مقاومت فیلیپین و ویتنام محدود است. رزمایش‌های مشترک این دو کشور خارج از آب‌های مورد مناقشه آسه‌آن انجام می‌شود. روابط امنیتی روسیه با ویتنام از ابتکارات چین جدا است. اقدامات موازی مانند فروش تسلیحات روسیه به ویتنام و سرمایه‌گذاری چین در فیلیپین، به اصطکاک منجر می‌شود. هماهنگی نمادین در اجلاس‌هایی مانند آسه‌آن-پلاس دیده می‌شود، اما فیلیپین و ویتنام با تاکید بر کنوانسیون حقوق دریاها، این همگرایی را تضعیف می‌کنند. کشورهای منطقه‌ای با تنوع‌سازی و تاکید بر حاکمیت، فضای هماهنگی عمیق‌تر چین و روسیه را محدود می‌کنند.

هماهنگی چین و روسیه در هند-آرام ناهماهنگ و گزینشی است. رزمایش‌های مشترک و انتقادهای مشترک از نهادهای غربی شکننده هستند. کشورهای منطقه‌ای این رابطه را مستقیما به چالش نمی‌کشند، بلکه با ابزارهای مختلف محدودیت‌هایی اعمال می‌کنند. این اصطکاک چین و روسیه را به اولویت‌بندی دستاوردهای دوجانبه سوق می‌دهد. حمایت از مقاومت منطقه‌ای نیازمند تقویت ظرفیت‌های قانونی و مشارکت‌های دفاعی است. هماهنگی نمادین در بریکس و آسه‌آن-پلاس نمایشی است و کشورهای منطقه‌ای با تاکید بر نظم قانونی، روایت‌های خود را پیش می‌برند. تفاوت‌های بین تجارت تسلیحاتی روسیه و دیپلماسی زیرساختی چین، فرصت‌هایی برای کشورهای منطقه‌ای ایجاد می‌کند تا همگرایی را مختل کنند.

رقابت در هند-آرام در عرصه‌های قانونی، اقتصادی و دیپلماتیک رخ می‌دهد. در صورت تبدیل تشدید تنش به درگیری نظامی، این الگوها فرو می‌پاشند. کشورهای منطقه‌ای به دلیل نبود نظم جایگزین معتبر، از همسویی با چین و روسیه خودداری می‌کنند. نظام مبتنی بر قوانین، با وجود نقص‌ها، پیش‌بینی‌پذیری بیشتری فراهم می‌کند. این تکه‌تکه‌شدن، ابهامی راهبردی است که محدودیت‌هایی را بر همگرایی قدرت‌های بزرگ اعمال می‌کند. منطقه هند-آرام از درون شکل می‌گیرد./ منبع