ایران باید به آینده بنگرد

بیش از دو دهه پس از آنکه برنامه هسته‌ای ایران توجه جهانی را جلب کرد، این موضوع همچنان بر سیاست داخلی کشور و روابط آن با جامعه بین‌المللی سایه افکنده است. این برنامه موجب تضعیف روابط تهران با غرب، اعمال تحریم‌های فلج‌کننده و در نهایت بروز درگیری نظامی با اسرائیل و آمریکا شده است. تازه‌ترین تحول در این زمینه، شکست ایران در رسیدن به توافق با سه قدرت اروپایی انگلیس، فرانسه و آلمان، درباره تعهدات خود در چارچوب برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) است. فعال شدن سازوکار «بازگشت خودکار تحریم‌ها» از سوی این سه کشور، سبب شد شش قطعنامه شورای امنیت که بین سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۱۰ علیه ایران تصویب شده بود دوباره اجرایی شود. این روند به اعمال تحریم‌های جدید و محدودیت‌های گسترده اقتصادی انجامید؛ از جمله مسدودشدن حساب‌های ۷۸ شرکت و ۴۳ شهروند ایرانی در ژاپن. تلاش چین و روسیه برای جلوگیری از بازگشت تحریم‌ها در شورای امنیت با حمایت تنها دو کشور، الجزایر و پاکستان، ناکام ماند و انزوای دیپلماتیک ایران را آشکار ساخت.

در پی این رویداد، مسعود پزشکیان و عباس عراقچی کوشیدند پیامدهای تحریم‌ها را کم‌اهمیت جلوه دهند. پزشکیان، غرب را به بدعهدی متهم کرد و گفت ایران با اتکا بر روابط منطقه‌ای و همکاری با اعضای بریکس و سازمان همکاری شانگهای بحران را پشت سر خواهد گذاشت. عراقچی نیز ضمن دفاع از سیاست دولت گفت آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر انقلاب، از آغاز حق داشت که مذاکره با آمریکا را بی‌ثمر بداند. با این حال، بازگشت تحریم‌ها فشار اقتصادی شدیدی ایجاد کرده است؛ بهای دلار به حدود ۱.۱ میلیون ریال رسیده و بحران سیاسی تازه‌ای در کشور برانگیخته است. در کانون این مناقشه حسن روحانی قرار دارد که در دوران ریاست‌جمهوری‌اش برجام حاصل شد. روحانی و تیمش از سوی اصلاح‌طلبان حمایت می‌شدند اما مخالفان سرسختی چون سعید جلیلی، مذاکره‌کننده پیشین هسته‌ای، با آن مقابله می‌کردند.

جلیلی پس از شکست در انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴، ضمن تشکیل دولت سایه‌، روحانی را هدف حملات خود قرار داده است. او در سخنانی تند گفته است حتی یک دانش‌آموز ابتدایی نیز می‌تواند روحانی را در مناظره شکست دهد. در مقابل، تیم رسانه‌ای روحانی ویدئویی قدیمی منتشر کرد که در آن عملکرد جلیلی را «فاجعه‌بار» می‌خواند و او را به مناظره دعوت می‌کند. این جدال، فضای سیاسی کشور را ملتهب ساخته است؛ حتی روزنامه نزدیک به سپاه پاسداران از جلیلی به‌دلیل بهره‌برداری سیاسی از شرایط بحرانی انتقاد کرده است.

اختلاف بر سر برجام به سطح جامعه نیز سرایت کرده است. دانشجویان تندرو در دانشگاه امیرکبیر مراسمی نمادین برای «تشییع برجام» برگزار کردند و روحانی و ظریف را عامل عقب‌ماندگی اقتصادی و ترور دانشمندان هسته‌ای خواندند. محمود نبویان، نماینده اصول‌گرای مجلس، بازگشت تحریم‌ها را بهتر از ادامه توافق دانست و مدعی شد تأثیر آن «تقریباً صفر» است. در مقابل، اصلاح‌طلبانی چون آذر منصوری و جواد امام از برجام دفاع کردند و افراطیون داخلی را همسو با دشمنان خارجی ایران دانستند.

این جدال‌ها فقط بر سر گذشته نیست، بلکه تعیین‌کننده مسیر آینده ایران است. برخی نمایندگان خواستار خروج از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای شده‌اند؛ اقدامی که از دید جامعه جهانی گامی به‌سوی ساخت بمب تلقی می‌شود. هرچند رهبر ایران و رئیس‌جمهور این نیت را رد کرده‌اند، هنوز مشخص نیست مسیر آینده چه خواهد بود. ایران ناگزیر است هرچه زودتر از مناقشات گذشته عبور کرده و راهی تازه برای پیشرفت و تعامل جهانی بیابد./ منبع